ترجیح انتساب عبارت «ما ابرئ نفسی » به همسر عزیز مصر بر اساس دلالت سیاق

شریعتی نیاسر, حامد; ویسی, محمود

doi:10.22034/iscw.2025.2070847.1193

ترجیح انتساب عبارت «ما ابرئ نفسی » به همسر عزیز مصر بر اساس دلالت سیاق

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

حامد شریعتی نیاسر ¹

محمود ویسی ²

¹ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

² استادیار گروه فقه و حقوق شافعی، دانشکده فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی

10.22034/iscw.2025.2070847.1193

چکیده

سیاق یا چگونگی هم‌پیوندی عبارت‌های یک متن در راستای ایفاد معنا،از مباحث مهم و تعیین‌کننده در تفسیر متون به خصوص تفسیر آیات قرآن کریم است و می‌تواند راهگشای چالش‌های تفسیری به خصوص در آیات مشکل باشد. عبارت«ما ابرئ نفسی» در آیه ۵۳ سوره یوسف یکی از موارد بحث انگیز میان ‍مفسران است که آراء‌مختلفی را در خصوص اینکه گوینده آن کیست بیان داشته‌اند و آن را به عزیز مصر، همسر عزیز مصر و نیز یوسف علیه السلام منتسب کرده‌اند که قول اخیر به ظاهر طرفداران بیشتری دارد. در این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی و با بهره‌‌گیری از روش کتابخانه‌ای گردآوری اطلاعات صورت پذیرفته است، بر اساس دلالت سیاق مبتنی بر سیاق نحوی، سیاق کلام،سیاق سوره و آیه، مرجع ضمائر به کار رفته در آیه، دلالت لغوی و صرفی و دلالت فضای حادثه نشان داده شده است که وجه ترجیحی در این خصوص انتساب آن به همسر عزیز مصر و در راستای اعتراف او به خطای خویش و ابراز پشیمانی از وسوسه‌های نفسانی‌اش و متهم کردن یوسف است و اقوال دیگر از جمله بیان این عبارت از سر تواضع از سوی یوسف یا بیان آن توسط عزیز مصر با سیاق آیات این سوره تناسب کمتری دارد. مزیت و نوآوری این پژوهش تقلیل جزمیت را در اکتفا به یک تفسیر و استفاده از سیاق به عنوان روشی نو در تفسیر این آیه و ارائه الگویی کاربردی برای تحلیل آیات مشکل قرآن است.

کلیدواژه‌ها

سوره یوسف"

دلالت سیاق"

ما ابرئ نفسی"

هضم نفس"

عزیز مصر"

موضوعات

قرآن

عنوان مقاله English

Preferred Attribution of the Phrase “mā ubarriʾu nafsī” “I do not absolve myself” to the Wife of the ʿAzīz of Egypt Based on Contextual (Siyāq) Evidence

نویسندگان English

hamed Shariatiniyasar ¹

vaisi , mahmood ²

¹ Assistant Professor, Department of Quran and hadith Studies. faculty of Quran and Hadith Studies . international university of Islamic denominations . Tehran. Iran

² Asistant Professor Department of Shafi'i Law and Jurisprudence, Faculty of Islamic Law and Jurisprudence,International University of Islamic Denominations,Tehran,Iran

چکیده English

Context—how textual phrases interconnect to convey meaning—is a decisive issue in interpretation, particularly of Qurʾānic verses, and offers solutions to exegetical challenges in difficult passages. The expression “mā ubarriʾu nafsī” (مَا أُبَرِّئُ نَفْسِی) in verse 53 of Sūrat Yūsuf is one such contested point among exegetes. Scholars have advanced divergent views regarding the speaker, attributing it to the ʿAzīz of Egypt, his wife, or Yūsuf (ʿalayhi al-salām).
This study, conducted through a descriptive–analytical approach and employing library-based data collection, examines the phrase through contextual indications. These include syntactic and textual context, the broader framework of the sūrah and verse, referents of pronouns, lexical and morphological evidence, and situational context. The analysis demonstrates that the most persuasive interpretation attributes the statement to the wife of the ʿAzīz, reflecting her admission of fault, remorse for carnal temptation, and attempt to incriminate Yūsuf (ʿalayhi al-salām).
Alternative views—such as reading the phrase as Yūsuf’s humility or as a declaration by the ʿAzīz—prove less consistent with the contextual flow of the sūrah. The study’s merit lies in reducing dogmatism by avoiding reliance on a single interpretation and in employing siyāq (contextual analysis) as a novel exegetical method. This approach not only clarifies the verse but also provides a practical model for analyzing problematic Qurʾānic passages.
By integrating linguistic, syntactic, and situational cues, the research highlights the interpretive richness of contextual analysis. It underscores the importance of moving beyond rigid readings toward nuanced approaches that respect textual coherence. Thus, the study contributes both to the specific debate on mā ubarriʾu nafsī and to broader methodological innovation in Qurʾānic exegesis.

کلیدواژه‌ها English

Aziz of Egypt

Contextual semantics

Humility

Chapter Yusuf (Joseph)"

- قرآن کریم

1. ابن أبی حاتم، أبو محمد عبد الرحمن ، تفسیر القرآن العظیم، المحقق: أسعد محمد الطیب، مکتبة نزار مصطفى الباز - المملکة العربیة السعودیة، الطبعة: الثالثة، ١٤١٩ ق

2. ابن تیمیه، تقی الدین أبو العباس ، ۱۴۱۶ق، مجموع الفتاوى،محقق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم،مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، المدینة النبویة، المملکة العربیة السعودیة.

3. ابن جوزی،جمال الدین أبو الفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، المحقق: عبد الرزاق المهدی، دار الکتاب العربی – بیروت، ١٤٢٢ ق،

4. ابن حبنکه المیدانی، محمد، قواعد التدبر الامثل فی کتاب الله عزوجل

5. ابن عادل الدمشقی ، أبو حفص عمر بن علی، اللباب فی علوم الکتاب، تحقیق وتعلیق: أحمد عبد الموجود، علی محمد معوض، شارک فی التحقیق: محمد سعد رمضان (أطروحة دکتوراة من سورة مریم آیة (٥٩)، إلى آخر سورة القصص) و محمد المتولی الدسوقی (أطروحة دکتوراة من سورة العنکبوت إلى آخر سورة القمر) دار الکتب العلمیة، بیروت - لبنان ، ١٤١٩ ق -١٩٩٨ م

6. ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محقق: محمد حسین شمس‌الدین، دارالکتب العلمیة منشورات محمد علی بیضون- بیروت، لبنان، ۱۴۱۹ق.

7. ابن کمال باشا الرومی الحنفی ، شمس الدین أحمد بن سلیمان، تفسیر ابن کمال باشا، المحقق: ماهر أدیب حبوش، مکتبة الإرشاد، إسطنبول - ترکیا ، ١٤٣٩ ق - ٢٠١٨ م

8. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بیروت، چاپ سوم، 1414ق

9. ابوزهره، محمد بن أحمد، زهرة التفاسیر ،دار النشر- دار الفکر العربی

10. بن خطیب، محمد محمد عبد اللطیف، أوضح التفاسیر ، المطبعة المصریة ومکتبتها الطبعة السادسة، رمضان ١٣٨٣ ق

11. جامی، عبد الرحمن بن احمد، (شرح کافیه: الفوائد الضیائیه علی متن الکافیه فی النحو). بیروت ، لبنان: دار إحیاء التراث العربی. ۱۴۳۰ق.

12. الحجازی، محمد محمود، التفسیر الواضح، دار الجیل الجدید - بیروت الطبعة: العاشرة – ١٤١٣.

13. خمار، عبدالفتاح، ۱۴۳۶ق، «دلالة السیاق فی فهم النص: سورة یوسف أنموذجاً»، مذکرة مقدمة لنیل شهادة الماستر فی الآداب و اللغة العربیة، جامعة محمد خضر بسکرة، الجزایر.

14. الدبیسی، محمد بن مصطفى، السیرة النبویة بین الآثار المرویة والآیات القرآنیة، رسالة دکتوراة، کلیة الآداب - جامعة عین شمس، القاهرة، إشراف: الأستاذ الدکتور عفت الشرقاوی، ۱۴۳۱ق.

15. زرکشی، أبو عبد الله بدر الدین ، البحر المحیط فی أصول الفقه، دار الکتبی، 1414ق.

16. سمعانی، أبو المظفر، منصور بن محمد بن عبد الجبار ابن أحمد المروزى ، تفسیر القرآن،المحقق: یاسر بن إبراهیم وغنیم بن عباس بن غنیم، دار الوطن، الریاض – السعودیة، ١٤١٨ق، ١٩٩٧م

17. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر و المحلی، جلال الدین محمد بن احمد، تفسیر الجلالین، دار الحدیث - القاهرة

18. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر، ۱۴۱۶ق. الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید المندوب، دارالفکر، بیروت، لبنان.

19. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر،۱۴۱۴ق، الدر المنثور ، دار الفکر - بیروت ، لبنان.

20. شافعی، محمد بن ادریس، ۲۰۰۹م، الرسالة. همیم، تحقیق :عبداللطیف، و فحل، ماهر یاسین. بیروت - لبنان: دار الکتب العلمیة.

21. شتوی، فهد بن شتوی. ۱۴۴۴ق، دلالة السیاق و أثرها فی توجیه المتشابه اللفظی فی قصة موسی )ع(. ۱ ج. مکه مکرمه - عربستان: دار طیبة الخضراء.

22. الشوابکة ،أحمد محمود خلیل، غرر البیان من سورة یوسف -علیه السلام- فی القرآن، تقدیم ومراجعة: أ. د. أحمد نوفل - أ. د. محمود السرطاوی - د. صلاح عبدالفتاح الخالدی،دار الفاروق للنشر والتوزیع، عمان ١٤٣١ ق.

23. صافی،محمود، الجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه، مع فوائد نحویة هامة ، دار الرشید، دمشق - مؤسسة الإیمان، بیروت الطبعة: الثالثة، ١٤١٦ ق.

24. صدر، محمد باقر، دروس فی علم الاصول، نشر اسلامی، قم

25. طبرسی، ۱۳۷۲ فضل بن حسن،ش. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه محمد جواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم.

26. طریحی، فخر الدین محمد، مجمع البحرین، مرتضوی، تهران، ۱۳۷۵ش.

27. الطیار ، مساعد بن سلیمان بن ناصر ، فصول فی أصول التفسیر ، تقدیم: د. محمد بن صالح الفوزان، دار ابن الجوزی الطبعة الثانیة، ١٤٢٣ق.

28. عبدالکریم خطیب، التفسیر القرآنی للقرآن، دار الفکر العربی،بیروت – لبنان، 1424 ‌‎ق یا 2003 م

29. فراهیدی، خلیل بن احمد، ۱۴۰۹ق. کتاب العین، تحقیق: ابراهیم سامرائی، دارالهجرة، ایران.

30. قاسم عبدالحکیم، عبدالله،۱۴۳۳ق. دلالة السیاق القرآنی و اثرها فی التفسیر: دراسة نظریة تطبیقیة من خلال تفسیر ابن جریر، دارالتدمریة، ریاض، عربستان.

31. قاسمی، محمدجمال‌‌‌الدین، محاسن التأویل، ۱۴۱۸ق. دارالکتب العلمیة، بیروت، لبنان.

32. القرطبی ، أبو عبد الله، محمد بن أحمد الأنصاری، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق: أحمد البردونی وإبراهیم أطفیش، دار الکتب المصریة ،القاهرة، الطبعة: الثانیة، ١٣٨٤ ق

33. القشیری، عبد الکریم بن هوازن بن عبد الملک، ۲۰۰۰م . لطائف الإشارات = تفسیر القشیری (تحقیق إبراهیم البسیونی). القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب. (الطبعة الثالثة).

34. الکرمانی، أبو القاسم برهان الدین، غرائب التفسیر و عجائب التأویل، دار القبلة للثقافة الإسلامیة - جدة، مؤسسة علوم القرآن – بیروت، ۱۴۰۸ق.

35. لجنة من العلماء بإشراف مجمع البحوث الإِسلامیة بالأزهر، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم،الهیئة العامة لشئون المطابع الأمیریة، ١٤١٤ ق.

36. الماوردی، أبو الحسن علی بن محمد، ۱۴۱۲ق، تفسیر الماوردی:النکت والعیون ، تحقیق: السید ابن عبد المقصود بن عبد الرحیم، دار الکتب العلمیة، بیروت،لبنان

37. مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.

38. مطهری ، مرتضی، ۱۳۶۷ش، فلسفه اخلاق، انتشارات صدرا، تهران، ایران.

39. مطهری ، مرتضی، ۱۴۰۲ش، انسان کامل، چاپ هشتادم، انتشارات صدرا، تهران، ایران.

40. مطهری ، مرتضی، ۱۴۰۲ش، آشنایی با قرآن، ج۱۰، چاپ هجدهم، انتشارات صدرا، تهران، ایران.

41. مطهری ، مرتضی، ۱۴۰۲ش، آشنایی با قرآن، ج۱۰، چاپ هجدهم، انتشارات صدرا، تهران، ایران.

42. مطهری ، مرتضی، ۱۴۰۲ش، خطابه‌های اخلاقی، انتشارات صدرا، تهران، ایران.

43. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسر نمونه، ۱۳۷۴، دارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ سی و دوم.

44. المکی الناصری، محمد، التیسیر فی أحادیث التفسیر، دار الغرب الإسلامی، بیروت - لبنان الطبعة: الأولى، ١٤٠٥ هـ - ١٩٨٥

45. النسفی، أبو البرکات عبد الله بن أحمد بن محمود، 1419ق، تفسیر النسفی (مدارک التنزیل وحقائق التأویل) (تحقیق یوسف علی بدیوی، مراجعة وتقدیم محیی الدین دیب مستو). بیروت: دار الکلم الطیب.

46. نعیم، عبیر بنت عبدالله ، 1436 ، قواعد الترجیح المتعلقة بالنص عند إبن عاشور فی تفسیره التحریر و التنویر ، هجری قمری، 2015 میلادی، دار التدمریة - ریاض – عربستان.

47. واحدی النیسابوری ، أبو الحسن علی بن أحمد بن محمد بن علی، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز الواحدی، ، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دار النشر: دار القلم , الدار الشامیة - دمشق، بیروت ١٤١٥ ق.

48. الواحدی، أبو الحسن علی بن أحمد بن محمد بن علی،1430ق، التفسیر البسیط (تحقیق لجنة علمیة بجامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، أصله فی 15 رسالة دکتوراة). بیروت: عمادة البحث العلمی – جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة. (25 جزء).

49. واعظ زاده خراسانی ، محمد، ۱۴۳۴ق، المعجم فی فقه لغة‌ القرآن و سر بلاغته، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامى، مشهد، ایران

50. احسانی,کیوان , امرایی,فرهاد و ملازاده یامچی,رضا . (1401). نقد و ارزیابی مقاله «یوسف و زلیخا» دائره المعارف لیدن. دو فصلنامه علمی شبهه پژوهی مطالعات قرآنی, 4(6), 221-248. doi: 20.1001.1.27173879.1401.4.1.9.5

51. اخوان مقدم,زهره و محمدی وحدت,علی . (1400). کارکردهای 12 گانة سیاق در تعیین و تبیین معنای آیات و واژگان قرآن. مطالعات سبک شناختی قرآن کریم, 5(شماره اول), 55-79. doi: 1022034/sshq.2022.276228.1107

52. ارفع, فاطمه السادات و میرحسینی, سید محمد . (1397). بلاغت وصل و فصل در آیات قرآن از منظر تفسیر المیزان. مطالعات ادبی متون اسلامی, 3(11), 27-47. doi: 10.22081/jrla.2019.51770.1189

53. بودیلمی ص. ا. (2022). مصطلح السیاق مفهومه ودوره فی تحلیل الخطاب القرآنی - دراسة نظریة -. حولیات الآداب واللغات, 10(1), 174-191.

54. روحی برندق, کاوس , عباسی, صادق و برومند پور, انسیه . (1397). ارزیابی دیدگاه مفسران در تعیین مصداق «رجال اعراف» با رویکرد سازواری سیاق با روایات تفسیری. مطالعات قرآن و حدیث, 11(2), 5-30.

55. doi: 10.30497/quran.2018.2251

56. عبدالله، زید عمر، «السیاق القرآنی و اثره فی الکشف عن المعانی». مجلة جامعة الملک سعود - العلوم التربویة والدراسات الإسلامیة، جامعة الملک سعود، مج 15, ع 2، 1423ق، صص۸۷۷-۸۳۷،

57. قاسمی حامد,مرتضی . (1401). اعتبارسنجی روایات دال بر صدور گناه از حضرت یوسف(ع) در منابع فریقین (مطالعه موردی: روایات برهان پروردگار، اعتراف به گناه و نسبت دزدی به برادران). مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت), 18(58), 5-23.

58. مطهری,راضیه , سجادی,سید ابوالفضل , اناری بزچلویی,ابراهیم و جرفی,محمد . (1403). بررسی و نقد بلاغی اسلوب های وصل و فصل با تکیه بر دیدگاه الفناری مطالعه موردی سوره ابراهیم. فصلنامه پژوهش‌های ادبی - قرآنی, 11(2), 80-91. doi: 10.22034/paq.2024.2027978.3843

59. مولود عشوی، مصطفی، سورة یوسف: قراءة نفسیة، العلوم التربویة والدراسات الإسلامیة، جامعة الملک سعود، مجلد15، (2)، 1423-2003. ص ص: 881-921.

60. نظری،راضیه . (1402). کانون‌های معنایی در سوره مبارکه یوسف (ع) ( بر اساس رویکرد دستور زبان شناختی لانگاکر). اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر، 2(2), 241-258. doi: 10.22034/iscw.2023.713495

61. قربانپور، لیلا، پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان «بررسی دلالی و معنایی سوره ابراهیم و یوسف (ع)»، ۱۳۹۱، دانشگاه مازندران. استاد راهنما:مصطفی کمالجو، استاد مشاور: حمیدرضا مشایخی.