مدل مفهومی احساس حقارت مثبت و بهنجار در قرآن و روایات

پورکاویان, زینب; صرفی, زهرا; شجاعی, محمدصادق

doi:10.22034/iscw.2025.2072673.1197

مدل مفهومی احساس حقارت مثبت و بهنجار در قرآن و روایات

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

زینب پورکاویان ¹

زهرا صرفی ²

محمدصادق شجاعی ³

¹ دکتری تخصصی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

² دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

³ استادیار روان‌شناسی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران.

10.22034/iscw.2025.2072673.1197

چکیده

با وجود اینکه احساس حقارت در روان شناسی عمدتاً منشأ اختلال و آسیب روانی معرفی شده است، در منابع اسلامی آموزه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد احساس حقارت می‌تواند کارکرد مثبت نیز داشته باشد. پژوهش حاضر که با هدف ترسیم مدل مفهومی احساس حقارت مثبت و بهنجار در قرآن و روایات نگاشته شد، بدبا وجود اینکه احساس حقارت در روان‌شناسی عمدتاً منشأ اختلال و آسیب روانی معرفی شده است، در منابع اسلامی آموزه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد احساس حقارت می‌تواند کارکرد مثبت نیز داشته باشد. پژوهش حاضر که با هدف ترسیم مدل مفهومی احساس حقارت مثبت و بهنجار در قرآن و روایات نگاشته شد، بدین سؤال پاسخ داد که مدل مفهومی احساس حقارت در قرآن و منابع روایی منتخب چگونه است؟ برای دستیابی به پاسخ نیز از روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی و منابع کتابخانه‌ای (قرآن کریم، الکافی، صحیفه سجادیه، نهج‌البلاغه و غررالحکم) استفاده نمود. استخراج داده‌ها از منابع نیز با متن‌خوانی باز و جست‌وجو کلیدواژه‌ای انجام شد؛ ریشه‌هایی مانند: «ذل‌ل»، «خ‌ض‌ع»، «ص‌غ‌ر» و «ق‌ل‌ل». از بررسی و تحلیل داده‌ها 16 مؤلفه ذیل 3 بخش به‌دست آمد که عبارت هستند از: 1-مؤلفه‌های سازنده مفهوم (انکسار در خود، احساس ضعف وجودی، احساس ناتوانی در تدبیر امور زندگی بدون اتکاء به خداوند، احساس عدم شایستگی و ناتوانی در انجام مأموریت‌ها و احساس پایین‌مرتبگی در برابر اهل ایمان)، 2- شرایط علّی (معرفت وجدانی، خردورزی، توجه به عملکرد منفی خود، تمرین و تجربه شخصی، درگیر شدن به مشکلات زندگی و یاد مرگ و معادباوری) و 3- پیامدها (دستیابی به بلندمرتبگی، جلب عطوفت و مهربانی، دستیابی به اهداف و خواسته‌ها، توسعه و پیشرفت در زندگی و رشد شخصیتی). گونه مثبت و بهنجار احساس حقارت به ابعاد دینی و معنوی انسان مربوط می‌شود؛ هر دو سرای دنیوی و اخروی را دربر می‌گیرد و پرورش آن در افراد ضرورت دارد. ازاین‌رو، با نظر آدلر و پیروانش درباره احساس حقارت (بهنجار) تفاوت‌هایی دارد.ین سؤال پاسخ داد که مدل مفهومی احساس حقارت در قرآن و منابع روایی منتخب چگونه است؟ برای دستیابی به پاسخ نیز از روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی و منابع کتابخانه‌ای (قرآن کریم، الکافی، صحیفه سجادیه، نهج‌البلاغه و غررالحکم) استفاده نمود. استخراج داده‌ها از منابع نیز با متن‌خوانی باز و جست‌وجو کلیدواژه‌ای انجام شد؛ ریشه‌هایی مانند: «ذل‌ل»، «خ‌ض‌ع»، «ص‌غ‌ر» و «ق‌ل‌ل». از بررسی و تحلیل داده‌ها 16 مؤلفه ذیل 3 بخش به‌دست آمد که عبارت هستند از: 1-مؤلفه‌های سازنده مفهوم (انکسار در خود، احساس ضعف وجودی، احساس ناتوانی در تدبیر امور زندگی بدون اتکاء به خداوند، احساس عدم شایستگی و ناتوانی در انجام مأموریت‌ها و احساس پایین‌مرتبگی در برابر اهل ایمان)، 2- شرایط علّی (معرفت وجدانی، خردورزی، توجه به عملکرد منفی خود، تمرین و تجربه شخصی، درگیر شدن به مشکلات زندگی و یاد مرگ و معادباوری) و 3- پیامدها (دستیابی به بلندمرتبگی، جلب عطوفت و مهربانی، دستیابی به اهداف و خواسته‌ها، توسعه و پیشرفت در زندگی و رشد شخصیتی). گونه مثبت و بهنجار احساس حقارت به ابعاد دینی و معنوی انسان مربوط می‌شود؛ هر دو سرای دنیوی و اخروی را دربر می‌گیرد و پرورش آن در افراد ضرورت دارد. ازاین‌رو، با نظر آدلر و پیروانش درباره احساس حقارت (بهنجار) تفاوت‌هایی دارد.

کلیدواژه‌ها

احساس حقارت

احساس کهتری

انکسار در خود

مثبت و بهنجار

مدل مفهومی

موضوعات

قرآن

عنوان مقاله English

A conceptual model of positive and normal feelings of inferiority in the Quran and hadiths

نویسندگان English

Zeinab Poornkavian ¹

Zahra Sarfi ²

Mohammad Sadeq Shujaie ³

¹ Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran

² Associate Professor of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran

³ Assistant Professor of Psychology, Mustafa International Research Institute, Qom, Iran.

چکیده English

Although the feeling of inferiority in psychology is mainly introduced as a source of mental disorder and damage, there are teachings in Islamic sources that show that the feeling of inferiority can also have a positive function. The present study was written by using a conceptual model and answered the question: What is the conceptual model of the feeling of inferiority in the Quran and selected narrative sources? To achieve the answer, a qualitative content analysis method of religious texts and library resources was used. (such as the Holy Quran, Al-Kafi…) Data extraction from sources was done by open text reading and keyword search; The roots of words such as: «ذل‌ل»، «خ‌ض‌ع»، «ص‌غ‌ر» و «ق‌ل‌ل»
From the review and analysis of the data, the following 16 components were obtained in 3 parts: 1- The constituent components of the concept (inner failure, feeling of existential weakness, feeling of inability to manage life's affairs without relying on God, feeling of inadequacy and inability to carry out missions, and feeling of inferiority in front of believers), 2- Causal conditions (recognition of conscience, rationality, attention to one's negative performance, personal practice and experience, involvement in life's problems and remembrance of death and belief in the afterlife), 3- Consequences (achievement of high status, gaining affection and kindness, achieving goals and desires, development and progress in life and personal growth). The positive type of inferiority complex is related to the religious and spiritual dimensions of mankind; it encompasses both the worldly and the hereafter, and its cultivation in individuals is essential. Therefore, there are some differences with the views of Adler and his followers.

کلیدواژه‌ها English

feeling of inferiority

feeling of self-reflection

positive and normal

conceptual model

· قرآن کریم

· نهج‌البلاغه، محقق/مصحح: صبحی صالح، قم: هجرت، 1414 ق

· صحیفه سجادیه، قم، دفتر نشر الهادی، 1376.

1. ابن فارس، احمد (1404 ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق/تصحیح عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

2. ابن ‌منظور، محمدبن‌مکرم. (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.

3. ابن میثم، میثم‌بن علی (1362). شرح نهج‌البلاغه. بی‌جا: دفتر نشرالکتاب.

4. ازهری، محمد‌بن‌احمد (1421 ق). تهذیب ‌اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

5. آدلر، آلفرد (1379 ش). شناخت طبیعت انسان از دیدگاه روانشناسی. ترجمه طاهره جواهرساز. تهران: رشد.

6. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن‌محمد (1410 ق). غررالحکم و دررالکلم. تحقیق/تصحیح سید مهدی رجایی. قم: دار الکتاب الاسلامی.

7. جوادی آملی، عبدالله (1389). تسنیم. تحقیق احمد قدسی. قم: اسراء.

8. جوهری، اسماعیل بن حماد (1376 ق). الصحاح. تحقیق/تصحیح احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین.

9. چوگانی، نعمت‌الله؛ آقانوری، علی؛ غضبانی، یوسف (1401). «ملامتیه و بازخوانی و نقد آن از نگاه هجویری»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، 9(18)، 456-487. 10.22034/jid.2022.172344.1775

10. دیلمی، احمد و آذربایجانی، مسعود (1387). اخلاق اسلامی. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.

11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.

12. رنگین‌کمان، رقیه و درزی، قاسم (1404). «تحلیل چند مؤلفه‌ای کنش انسان در قرآن بر پایه نظریه شناختی-رفتاری و رویکردهای تفسیری»، اسلام‌شناسی و قرآن‌پژوهی در جهان معاصر، 4(1)، 136-160. 10.22034/iscw.2025.2054026.1147

13. شجاعی، محمدصادق (1399). «روش تحلیل کیفی محتوای متون دینی: مبانی نظری و مراحل اجرا»، مطالعات اسلام و روان‌شناسی 14(27)، 41-73. 10.30471/psy.2021.6780.1733

14. طباطبایی، محمدحسین (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

15. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق/تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی. تهران: ناصرخسرو.

16. فخررازی، محمدبن‌عمر (1420 ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

17. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1409 ق). العین. قم: نشر هجرت.

18. فضل‌الله، محمدحسین (1419 ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.

19. فیست، جس و فیست، گریگوری جی (1386). نظریه‌های شخصیت. ترجمه یحیی سیدمحمدی. تهران: نشر روان.

20. کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تحقیق/تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.

21. مدرسی، محمدتقی (1419 ق). من هدی‌القرآن. تهران: دار محبی الحسین.

22. مصباح یزدی، محمدتقی (1398). انسان‌سازی در قرآن. تنظیم و تدوین محمود فتحعلی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

23. مصطفوی، حسن (1430 ق). التحقیق فی کلمات القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.

24. مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة.

25. مکارم شیرازی، ناصر (1386). پیام امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام. بی‌جا: دار الکتب الاسلامیه.

26. نراقی، ملا محمدمهدی (بی‌تا). جامع‌السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

27. Abror, Uralovich, Khaitov (2019). “Psycho Correction of the Inferiority Complex of the People with Physical Disability”, European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 7(5), 36-41.

28. Adler, Alfred (1929). The Case of Miss R. The Interpretation of Life Story, London, Routledge.

29. Adler, Alfred (1952). What Life Should Mean to You, London, A&U.

30. Almanasreh, E., Moles, R., & Chen, T. F. (2019). “Evaluation of methods used for estimating content validity”, Research in social and administrative pharmacy, 15(2), 214-221.

31. Branden, Nathaniel (2021). The power of self-esteem. He.

32. Corsini, Raymond J (1999). The Dictionary of Psychology, USA, Psychology Press.

33. Fanoudi, H., Torabizadeh, C., Rakhshan, M., & Shahcheraghi, G. H. (2024). “Development and psychometric evaluation of a pneumatic tourniquet work standards scale”, Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 19(1), 433.

34. Jacobs, L. C, Razavieh, A, & Sorensen, C (2010). Introduction to research in education.

35. Liu, Chu (2022). “Research on the Influences of College Students Participation in Sports Activities on their Sense of Inferiority Based on Self-esteem and General Self-efficacy”, Front.Psychol, 10, 1-9.DOI: 10.3389/fpsyg.2022.994209

36. Wolman, Benjamin B (1973). Dictionary of Behavioral Science, United States of America: Macmillan.

37. Zoltán, Ambrus (2011). “Alfred Adler's Individual Psychology-towards an integrative psychosocial”, Reconect, 3(1), 4-19.