اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

بررسی انگاره تقیه درتحلیل گفتمان شیعی با تأکید بر عقلانیت و اخلاق فایده گرایانه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
قاسم محسنی مری 1
بهزاد مریدی 2
جبار امینی 3
1 دانش آموخته پسادکتری، الهیات، علوم قرآن و حدیث، استاد مدعودانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران.
2 استادیار گروه زبان شناسی و زبان های خارجی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/iscw.2025.2059163.1163
چکیده
تقیه در‌ معنای توان سازگاری با سطوح دیگر بودگی، دیگر اندیشی و دیگر زیستی در روایت‌های متون دینی شیعه قابل پی جویی است. فرآورده تقیه، رواداری و شیوه زیستی ناهمسو با آموزه‌های دینی که باورمند در آن بالیده، می باشد که دلیل چنین کنشی به جهت دلبستگی به دین ویژه‌ است. بهره‌مندی از چنین زیست راهبردی به دلیل بودگی درشرایط دشوار هست که درپیوند با بن مایه‌های عقلانی و اخلاق فایده‌انگاری تلاشی روادارنه برای بیرون رفت از دشواری های زیستی و رهایی از خشونت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. این شیوه راهبردی برپایه الگوی گفتمانی دینی شیعی بوده و تاکید دارد که پیروان دین بتوانند در بزنگاهای خشونت آمیز برخاسته از نظام قدرت سیاسی وتنگناهای ناهمسان فرهنگی و اجتماعی دگرزیستی را درپی بگیرند. جستار حاضر مفهوم تقیه را در روایت‌گری متون اسلامی با خوانش رواداری با سبک زیست میانمایگان در پیوند دانسته و تلاش کرد با روش توصیفی و تحلیلی با بهره مندی از اسناد کتابخانه ای و کاربست مبانی عقلانیت و اخلاق فایده‌انگاری انگاره تقیه را برای زیست میانمایگان در گفتمان دینی تبیین نماید.
کلیدواژه‌ها
اخلاق
تقیه
تحلیل گفتمان
متون دینی
میان مایگی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Concept of Taqiyya in Shi‘i Discourse Analysis: With Emphasis on Rationality and Utilitarian Ethics

نویسندگان English

Ghasem Mmohseni Mari 1
Behzad Moridi 2
jabbar Amini 3
1 Postdoctoral scholar, Theology, Quranic and Hadith Sciences, Visiting Professor, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Linguistics and Foreign Languages, Payam Noor University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Taqiyya, understood as the capacity for adaptation to various forms of otherness—other-being, other-thinking, and other-living-can be traced throughout the narratives of Shi‘i religious' texts. This strategy is not a permanent obligation but rather a conditional option supported by both rational and juridical foundations. From the standpoint of practical reason, its basis lies in the principles of harm prevention, prioritization of the greater good over the lesser, and preservation of existence for the realization of the higher aims of religionnamely, safeguarding faith within the sphere of religious life and transitioning from duty-based ethics to divine ethics while maintaining collective interests. The application of such an approach enables tolerance and the adoption of modes of living that may differ from explicit religious teachings in order to protect the essence of religion and collective identity under exceptional circumstances marked by political, social, or cultural threats. This foundation aligns with the principles of utilitarian ethics, as it seeks to maximize collective benefit and minimize harm arising from violence and conflict. Thus, within the framework of Shi‘i religious discourse analysis and grounded in rational considerations, taqiyya offers a means of alternative existence amid conditions of violence and cultural or social constraints. Using a descriptive-analytical method and library-based sources, the present study interprets the concept of taqiyya as a mode of life for the religiously moderate-a transitional stage between ethics and faith in the rational conduct of believers under conditions of duress.

کلیدواژه‌ها English

Morality
Taqiyyah
Discourse Analysis
religious texts
Mediocrity
1.      قرآن کریم
2.      نهج البلاغه، صبحی الصالح.
3.      آلوسی، سیدمحمود. (1415). روح المعانی. بیروت. دارالکتب العلمیه.
4.      ابن اثیر، مبارک بن محمد. (1399). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. بیروت. المکتبة العلمیه.
5.      ابن تیمیه الحرانی، احمدبن عبدالحلیم. (1406). منهاج السنة النبویة. محقق محمد رشاد سالم. بی­جا. مؤسسه قرطبة.
6.      ابن حجر عسقلانی، فتح الباری. (بی­تا). شرح صحیح البخاری. بیروت. دارالمعرفه.
7.      ابن فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم. مکتب الاعلام الاسلامیه.
8.      ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت. دارصادر.
9.      انصاری، شیخ مرتضی. (1411). المکاسب. رسالة فی الفقه. قم. دارالذخائر.
10. انصاری، شیخ مرتضی. (1412). رساله فی التقیه. تحقیق فارس حسون. قم. موسسه القائم آل محمد.
11. بیاتی، جعفر. (1431). نظرات فی التقیه. مشهد. بنیاد پژوهش­های اسلامی.
12. تهانوی، محمدعلی بن علی. (1967). کشاف اصطلاحات الفنون. کلکته. چاپ محمد وجیه و دیگران.
13. تیجانی سماوی، محمد. (1412). مع الصادقین. بیروت. دارالفجر.
14. جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد. (1407). الصحاح(تاج اللغة و صحاح العربیة). چاپ چهارم. بیروت. دارالعلم للملایین.
15. حر عاملی‌، شیخ‌ محمد بن‌ الحسن. (1403). الفوائد الطوسیه. تحقیق و تصحیح محمد درودی و مهدی لاجوردی. قم‌. چاپخانه علمیه.
16. حر عاملی‌، شیخ‌ محمد بن‌ الحسن. (1412). تفصیل‌ وسایل‌ الشیعه‌ الی‌ تحصیل‌ مسائل‌ الشریعه. قم‌. مؤسسه‌ آل‌­البیت‌ لاحیاءالتراث‌.
17. خمینی، روح الله. (1410). الرسائل. قم، اسماعیلیان.
18. خویی، ابوالقاسم. (1371). مصباح الفقاهة. قم، وجدانی.
19. خویی، ابوالقاسم. (1954). مصباح الفقاهۀ‌. نجف‌، المطبعۀ الحیدریۀ.
20. الداوری‌، المسلم .(1418). التقیه‌ فی‌ فقه‌ اهل‌ البیت‌(ع‌). گردآورنده‌: محمدعلی‌ مسلم‌. قم‌. المطبعة‌ بهمن.
21. دباغ، سروش. (1388). روشنفکری و مخاطرات دوران گذار، در باب روشنفکری دینی و اخلاق. تهران. صراط.
22. دقیقیان، شیرین دخت. (1378). نردبانی به آسمان(نیایشگاه در تاریخ و فلسفه یهود). تهران. ویدا.
23. الذهبی، شمس الدین محمدبن احمد. (1413). المنتفی من منهاج الاعتدال فی نقض کلام اهل الرفض و الاعتزال، محقق محب­الدین الخطیب. السعودیة. الرئاسة العامة لإدارة البحوث العلمیة و الإفتاء و الدعوة و الرشاد.
24. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد. (بی­تا). مفردات الفاظ القرآن. تحقیق ندیم مرعشلی. قاهره. دارالکاتب العربی.
25. رشید رضا، محمّد. (1990). تفسیر المنار. قاهره‌. الهیئۀ المصریۀ العامۀ لکتاب.
26. الرضوی‌، السید مرتضی. (1412). آراء العلماء المسلمین‌ فی‌ التقیة‌ و الصحابۀ‌ و صیانة‌ القرآن‌ الکریم‌. چاپ دوم. بیروت‌. الارشاد للصناعة‌ و النشر.
27. رفعت­نژاد، محمدتقی، مؤمنی، محمدامین. (1396). «پژوهشی در تبیین معنای اتقوالله و تفسیر آن». پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن. دوره پنجم. شماره 2. صص99-112.
28. زرین‌کوب، عبدالحسین. (1357). جست‌وجو در تصوف ایران. تهران. انتشارات امیر کبیر.
29. زمخشری، جارالله. (1385).  الکشاف عن الحقائق التنزیل و عیون الاقاویل. قاهره. شرکة مکتبة و مطبعة البابی الحلبی و اولاده.
30. سبحانی تبریزی، جعفر. (1381). التقیه، مفهومها، حدها، دلیلها. قم. موسسه امام صادق.
31. سرخسی‌، محمّد بن احمد‌. (1993). المبسوط‌. بیروت‌. دارالمعرفۀ.
32. سروش، عبدالکریم (1378). فربه‌تر از ایدئولوژی. تهران. مؤسسه فرهنگی صراط.
33. سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن. (بی­تا). جامع الاحادیث. بیروت. دارالفکر.
34. شیخ مفید، محمد بن نعمان. (1371). شرح عقائد الصدوق او تصحیح الاعتقاد(ضمیمه اوائل المقالات). تصحیح و تعلیق. عباسقلی واعظ چرندابی. چاپ دوم. تبریز. مکتب حقیقت.
35. صنعانی، عبدالرزاق بن همام. (1403). االمصنف. تحقیق حبیب الرحمن الاعظمی. بیروت. المکتب الاسلامی.
36. طباطبایی بروجردی، حسین (1380). جامع احادیث الشیعه. قم. انتشارات مدینه العلم.
37. طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1372ش). مجمع‌البیان. تهران. ناصر خسرو.
38. طبری، ابوجعفر محمدبن جریر. (1415). جامع البیان فی تفسیر القرآن. تصحیح صدقی جمیل العطار. بیروت. دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
39. طریحی، فخرالدین. (1375). مجمع البحرین. چاپ سوم. تهران. مرتضوی.
40. طوسی، محمد بن حسن. (1409). التبیان. تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی. مکتبة الاعلام الاسلامی.
41. الطوفی، سلیمان بن عبدالقوی. (1426). الاشارات الالهیة الی المباحث الأصولیة. بیروت. دارالکتب العلمیه.
42. عاملی، مصطفی قصیر. (1414). التقیة عند اهل البیت. لبنان، المعاونیة الثقاضیة للمجمع العالمی لأهل البیت.
43. عزیزی، مهدی و دیگران. (1395). «بررسی و نقد تأثیر مکتب فایده گرایی بر نظریه­های تصمیم­گیری و مقایسه آن با نظریه رشد اسلامی». مدیریت اسلامی. سال25. شماره 2. صص35-63.
44. العلوی‌، السید عادل. (1415). التقیة‌ بین‌ الاعلام‌. قم‌. انتشارات‌ مؤسسۀ‌ الاسلامیۀ‌ العامۀ ‌للتبلیغ‌ و الارشاد.
45. عمیدی، ثامر هاشم حبیب. (1416). واقع التقیه عند المذاهب و الفرق الاسلامیة. قم. مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة.
46. غزالی، محمدبن محمد. (بی تا)، المستصفی من علم الاصول، بیروت، دارالارقم.
47. فخر رازی‌، ابوعبدالله. (1420). مفاتیح الغیب. بیروت. داراحیاء‌ التراث العربی.
48. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409). کتاب العین‌. قم. هجرت‌.
49. فیروز آبادی، محمد‌بن‌یعقوب مجدالدین. (1426). القاموس المحیط. چاپ هشت. بیروت. مؤسسة الرسالة للطباعة و النشر و التوزیع.
50. القفاری، ناصر الدین. (1414). اصول مذهب الشیعه الاثنی عشریه- عرض و نقد. قم. دارالنشر.
51. کرکگور، سورن (1378). ترس و لرز. ترجمه عبدالکریم رشیدیان. تهران. نشر نی.
52. کلینی، محمدبن یعقوب. (1407). الکافی. تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. چاپ چهارم. تهران. دارالکتب الإسلامیة.
53. لی اندرسون، سوزان. (1385). فلسفه کرکگور. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران. طرح نو.
54. متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام. (1410). کنزالعمال فی السنن اأقوال و الأفعال. محقق بکری حیانی و سفوة السقاء. بیروت. مؤسسة الرسالة.
55. مجلسی، محمدباقر. (1403). بحارالانوار. بیروت. موسسة الوفاء.
56. مراغی، محمدمصطفی (1985). تفسیر مراغی. چاپ دوم. بیروت. دارالاحیاء التراث.
57. مصطفی، ابراهیم، حسن­الزیات، احمد، عبدالقادر، حامد،النجار، محمد (بی­تا). المعجم الوسیط، اسکندریه. دارالدعوه.
58. مطهری، مرتضی. (1383). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران. انتشارات صدرا
59. ملکیان، مصطفی. (1388). معنویت گوهر ادیان(1)و(2) در سنت و سکولاریسم. تهران. صراط.
60.  ملکیان، مصطفی. (1384). عقلانیت و معنویت. تهران. نشر نگاه معاصر.
61. مهدوی­راد، محمدعلی، امین­ناجی، محمدهادی. (1388). «بررسی احادیث تقیه از دیدگاه مجلسی اول». حدیث پژوهی. دوره1، شماره2، صص7-28.
62. موسوی، هاشم. (1372). مفهوم التقیة فی الفکر الاسلامی. قم. مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة.
63. هاکس، جیمز. (1337). قاموس کتاب مقدس. تهران. اساطیر.
64. واحدی، علی بن احمد. (1411ق). أسباب النزول. بیروت. دارالکتب العلمیة.

XML
اصل مقاله 732.01 K
فایل‌های تکمیلی/اضافی
12.pdf

  • تاریخ دریافت 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 13 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار 11 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1404