اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

کارکردهای بلاغی ـ زیبایی‌شناختی اختلاف جنسیت در قرآن کریم بر پایه تعامل لفظ، معنا و سیاق

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی سینا
2 استادیار دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
10.22034/iscw.2026.2105646.1290
چکیده
اختلاف جنسیت در زبان قرآن کریم از جمله پدیده‌هایی است که در منابع لغوی، نحوی و تفسیری بیشتر از منظر جواز دستوری و سازوکارهایی چون حمل بر لفظ و معنا بررسی شده است؛ بااین‌حال، پیوند آن با کارکردهای بلاغی ـ زیبایی‌شناختی و ارتباط این کارکردها با لفظ، معنا، مرجع و سیاق، نیازمند بررسی منسجم‌تری است. پژوهش حاضر با هدف تبیین کارکردهای بلاغی ـ زیبایی‌شناختی اختلاف جنسیت و بررسی تعامل آن با لفظ، معنا، مرجع و سیاق قرآنی انجام شده است. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی دوازده نمونه از آیات قرآن کریم و بهره‌گیری از دیدگاه‌های نحویان و مفسران صورت گرفته است. در تحلیل نمونه‌ها، ضمن تبیین صورت اختلاف جنسیت و مبنای نحوی و تفسیری آن، مرجع یا معنای مورد لحاظ و اقتضای سیاق بررسی و پیامدهای دلالی و بلاغی آن تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اختلاف جنسیت در نمونه‌های بررسی‌شده بر سازوکارهایی چون حمل بر معنا، حمل بر لفظ، روابط نحوی و تفاوت مرجع یا جهت ارجاع استوار است و در سطح بلاغی ـ زیبایی‌شناختی، به تناسب میان لفظ، معنا و سیاق، ایجاز و تراکم دلالی، توسعه دلالی و تنوع وجوه معنایی، برجسته‌سازی و جابه‌جایی کانون دلالت و پویایی تصویر می‌انجامد. بر این اساس، اختلاف جنسیت در تعامل با لفظ، معنا، مرجع و سیاق می‌تواند در تنظیم کانون دلالت، تراکم معنا و ارتقای کیفیت بیان قرآنی نقش داشته باشد. پژوهش در نهایت الگویی ارائه می‌دهد که بر اساس آن، اختلاف صوری جنسیت از طریق تبیین بر پایه لفظ، معنا یا مرجع و انطباق با سیاق، به شکل‌گیری دلالت خاص و تحقق کارکرد بلاغی ـ زیبایی‌شناختی می‌انجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rhetorical and Aesthetic Functions of Gender Variation in the Qur’an: The Interaction of Form, Meaning, and Context

نویسندگان English

Seyyed Mehdi masboogh 1
Ne'matollah Be-Ragham 2
1 Professor, Department of Arabic Language and Literature, Bu-Ali Sina University
2 Assistant Professor, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Gender variation in the Qur’an has been studied in lexicographical, grammatical, and exegetical sources mainly in terms of grammatical acceptability and mechanisms such as agreement with form and meaning. However, its rhetorical and aesthetic functions and their relationship with linguistic form, meaning, referent, and context require further investigation. This study aims to identify these functions through a descriptive-analytical examination of twelve Qur’anic examples, drawing on the views of Arab grammarians and Qur’anic exegetes. Each example is analyzed in terms of its grammatical and exegetical basis, the relevant referent or intended meaning, and contextual requirements. The findings show that gender variation in the selected examples involves mechanisms such as agreement with form or meaning, syntactic relations, and differences in reference. Rhetorically and aesthetically, it contributes to the alignment of form, meaning, and context; semantic conciseness and density; semantic expansion and diversity of meaning; foregrounding and shifts in the focus of meaning; and dynamic imagery. These findings suggest that gender variation can shape meaning and enhance the expressive quality of Qur’anic discourse through its interaction with linguistic form, meaning, referent, and context. The study ultimately proposes an analytical model linking formal gender variation, its grammatical and semantic interpretation, contextual appropriateness, and the emergence of specific rhetorical and aesthetic functions.

کلیدواژه‌ها English

Qur’an
gender mismatch
masculine and feminine forms
Qur’anic rhetoric
aesthetics

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 مهر 1405

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 05 آبان 1405
  • تاریخ اولین انتشار 05 آبان 1405
  • تاریخ انتشار 05 مهر 1405