اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

تحلیل تطبیقی مفهوم و خاستگاه رویا در مثنوی مولانا و روان‌شناسی تحلیلی یونگ

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری دین پژوهی دانشگاه ادیان و مذاهب قم، قم، ایران.
2 استادیار فلسفه و کلام اسلامی،ادیان و عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 پژوهشگر مستقل روانشناسی و اخلاق/ دکتری مدرسی معارف اسلامی دانشگاه باقرالعلوم قم، قم، ایران.
چکیده
رؤیا در سنت عرفانی مولانا و روان‌شناسی تحلیلی یونگ، پدیده‌ای صرفاً فیزیولوژیک یا بی‌معنا نیست، بلکه عرصهٔ ظهور حقیقتی فراتر از آگاهی روزمره تلقی می‌شود که هم در تجربه دینی-عرفانی و هم در نظریه‌پردازیِ روان‌شناختیِ مدرن جایگاهی محوری یافته است. با این حال، پژوهش‌های تطبیقیِ موجود کمتر به تحلیلِ ساختاریِ دقیق و نظام‌مندِ این دو دیدگاه پرداخته‌اند و غالباً در حد اشاره‌های کلی باقی مانده‌اند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقیِ مفهوم و خاستگاه رؤیا نزد این دو اندیشمند و تبیین وجوه اشتراک و افتراقِ آن‌هاست. پژوهش با رویکردِ تطبیقیِ مفهومی-ساختاری و در سه گامِ توصیفِ مستقل، تحلیلِ مضمونی و مقایسه محورمند، بر پایه مطالعه مستقیمِ مثنوی معنوی و مجلدات منتخب از مجموعه آثار یونگ انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد هر دو متفکر بر غیرارادی‌بودنِ رؤیا، زبانِ نمادینِ آن و نقشِ معرفتی-اصلاح‌گرش در نقدِ آگاهیِ روزمره اتفاق‌نظر دارند. با این‌همه، تزِ مرکزیِ پژوهش آشکار می‌سازد تمایزِ بنیادینِ این دو دیدگاه در «جهتِ هستی‌شناختیِ حقیقت» نهفته است: نزدِ مولانا، حقیقتِ رؤیا از منبعی ماورایی و غیبی به درونِ انسان فرومی‌آید (نزول)، در حالی‌که یونگ آن را حاصلِ صعودِ حقیقت از اعماقِ ناخودآگاهِ جمعی و فرایندِ خودتنظیمیِ روان به سطحِ آگاهی می‌داند (صعود). این تفاوتِ جهتی، رکنِ قوام‌بخشِ تمایزاتِ مفهومیِ میانِ دو دستگاه معرفتی است و چارچوبی تازه برای مطالعاتِ میان‌رشته‌ایِ عرفانِ اسلامی و روان‌شناسیِ تحلیلی فراهم می‌آورد.

تازه های تحقیق

پژوهشِ حاضر مفهوم و خاستگاهِ رؤیا را نزدِ مولانا و یونگ در دو مسیرِ مستقل - اما همگرا - پی گرفت. بازخوانیِ این دو مسیر در کنارِ هم نشان می‌دهد که آنچه در بخش‌های جداگانه به‌عنوانِ دو یافته ارائه شد، در واقع دو رویِ یک تزِ واحد است: جهتِ حرکتِ حقیقت میانِ انسان و منبعِ رؤیا.

در بخشِ مفهوم دیدیم که مولانا از استعاره «خواب» برای بی‌اعتبارکردنِ جهانِ بیداری بهره می‌گیرد، در حالی که یونگ خواب را «پدیده‌ای طبیعی و خودانگیخته» می داند. بخشِ خاستگاه دیدیم که خاستگاهِ برینِ رؤیا نزدِ مولانا شخص‌مند، ارادی و بیرون از نفسِ انسان است (ندای حق)، در حالی که نزدِ یونگ ساختاری، خودانگیخته و درونِ خودِ روانِ بشری باقی می‌ماند (ناخودآگاهِ جمعی). این دو یافته، که به‌ظاهر دو گزاره جداگانه‌اند، در واقع بازتابِ یک اصلِ واحدند: «نزدِ مولانا، حقیقتِ رؤیا از بیرونِ انسان به درونِ او فرو می‌آید (نزول)؛ نزدِ یونگ، حقیقتِ رؤیا از اعماقِ درونِ انسان به سطحِ آگاهیِ او فرا می‌آید (صعود) ».

این اصل، که در دو جمع‌بندیِ جداگانه به‌طورِ مستقل ظاهر شد، تزِ مرکزیِ کلِ پژوهش است: تمایزِ مولانا و یونگ صرفاً تمایزِ محتوایی نیست (این‌که رؤیا «چه چیزی» نشان می‌دهد)، بلکه تمایزِ جهتی است (این‌که آن «چیز» از کجا به کجا حرکت می‌کند). هرچه در سطحِ مفهوم دیده شد - استعاره متضادِ طبیعت، افقِ مرگ‌محور در برابر زندگی‌محور، غایتِ فناء در برابر فردیت‌یافتگی - همگی زاده‌شده همین یک تفاوتِ جهتی در سطحِ خاستگاه‌اند. به بیان دیگر، تفاوت در خاستگاه، بازتاب‌دهنده همان پارادایم بنیادی است که تفاوت‌های مفهومی را شکل می‌دهد؛ از این رو خاستگاه نه یک بخش موازی، بلکه رکنِ قوام‌بخشِ تفاوت‌های مفهومی است.

نکته درخورِ توجه این است که این تفاوتِ جهتیِ بنیادین، هم‌ساختاریِ گسترده‌ای را که در هر دو بخش مستند شد، از میان نمی‌برد. هر دو اندیشمند: رؤیا را از سیطرهٔ ارادهٔ آگاهانهٔ «من» بیرون می‌دانند؛ برایِ رؤیا سلسله‌مراتبی از اعتبار قائل‌اند -هرچند بر مبنایِ دو معیارِ متفاوت: مولانا میانِ رؤیایِ صادقه و کاذبه تمایز می‌نهد، و یونگ میانِ رؤیایِ بزرگ (برخاسته از لایه‌های ژرف‌ترِ ناخودآگاه) و رؤیایِ کوچک (برخاسته از دغدغه‌هایِ روزمره)؛ با این‌همه، در هر دو نظام، این درجه‌بندی رؤیایِ برخاسته از عمیق‌ترین لایه را از رؤیایِ سطحی جدا می‌کند. همچنین، هر دو اندیشمند زبانِ رؤیا را نمادین و غیرِخطی می‌دانند که تنها در بافتی خاص قابلِ فهم است؛ و -در دقیق‌ترین نقطهٔ هم‌پوشانی- دریافته‌اند که «دیگریِ» ظاهرشونده در رؤیا، در نهایت وجهی از خودِ رؤیابین است.

این هم‌ساختاری نشان می‌دهد که مولانا و یونگ، با وجودِ تعلق به دو نظامِ معرفتیِ کاملاً متفاوت (الهیاتِ عرفانی در برابرِ روان‌شناسیِ بالینی)، به یک ادراکِ مشترک درباره کارکردِ رؤیا در زندگیِ انسان رسیده‌اند: رؤیا جایی است که آگاهیِ روزمره، به‌تنهایی، کافی نیست. آنچه دو نظام را از هم جدا می‌کند، نه اصلِ این ادراک، بلکه جهتِ هستی‌شناختیِ آن چیزی است که این کافی‌نبودن را جبران می‌کند.

می‌توان گفت یونگ، فارغ از میزان آشناییِ بی‌واسطه‌اش با تصوف اسلامی، در بسترِ زبان علمی و روان‌شناختی سده بیستم به هم‌ساختیِ نظری دست یافت که مولانا هفت سده پیش‌تر در زبانِ شعر و عرفان بیان کرده بود: رؤیا شکافی است در جدارِ منیتِ آگاه، که از طریقِ آن، خردی فراتر از «من» به میدانِ تجربه انسان راه می‌یابد. تفاوتِ دو نظام در این است که مولانا ظهورِ معنا از افقی فراتر از آگاهیِ فردی را در بیرون از انسان و در نسبتِ او با خالق جای می‌دهد، و یونگ آن را در اعماقِ خودِ انسان و در نسبتِ او با میراثِ روانیِ نوعش. این تفاوت -نزول در برابرِ صعود، الهیات در برابرِ روان‌شناسی- مرزی است که هیچ‌یک از دو نظام نمی‌تواند بدونِ از دست‌دادنِ هویتِ خود آن را کنار بگذارد؛ و دقیقاً همین مرز است که مقایسهٔ این دو را، به‌جایِ یک تمرینِ صرفاً ادبی، به یک پژوهشِ تطبیقیِ معرفت‌شناختی بدل می‌کند.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Concept and Origins of Dreams in Rumi’s Masnavi and Jungian Analytical Psychology

نویسندگان English

Hadi Ghasempour 1
mohammad rasool maleki 2
Mohsen Zandi 3
1 PhD Candidate in Religious Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Ph.D. in Islamic Studies Education, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
چکیده English

In Rumi’s mystical tradition and C. G. Jung’s analytical psychology, dreams are not merely physiological phenomena or meaningless experiences; rather, they are regarded as a realm for the manifestation of a truth transcending everyday consciousness—a concept that occupies a central place in both religious-mystical experience and modern psychological theorizing. Nevertheless, existing comparative studies have rarely offered a rigorous, systematic, and structural analysis of these two perspectives, often remaining confined to general remarks. The main problem of this research is to comparably examine the concept and origin of dreams according to these two thinkers and to elucidate their points of convergence and divergence. Adopting a conceptual-structural comparative approach across three steps—independent description, thematic analysis, and axis-based comparison—this study relies on a direct examination of the Mathnawi and selected volumes of Jung’s Collected Works. The findings demonstrate that both thinkers agree on the involuntary nature of dreams, their symbolic language, and their epistemological-corrective role in critiquing everyday consciousness. However, the central thesis of the research reveals that the fundamental distinction between these two views lies in the "ontological direction of truth": for Rumi, the truth of a dream descends into the human being from a transcendent, unseen source (descent), whereas Jung considers it the result of truth ascending from the depths of the collective unconscious and the self-regulating process of the psyche to the level of consciousness (ascent). This directional difference serves as the foundational pillar shaping the conceptual distinctions between these two epistemological systems, thereby offering a novel framework for interdisciplinary studies bridging Islamic mysticism and analytical psychology.

کلیدواژه‌ها English

Dream
Rumi
Jung
Islamic Mysticism
Analytical Psychology
·        قرآن کریم.
1.      فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415). تفسیر الصافی. تصحیح حسین اعلمی. جلد 5. تهران: مکتبة الصدر.
2.      مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403). بحار الأنوار. تصحیح مهدی محمودی. جلد 110. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
3.      مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد. (1393). مثنوی معنوی. جلد 2. تصحیح رینولد ا. نیکلسون. ترجمه و شرح حسین لاهوتی. تهران: میراث مکتوب.
4.      یونگ، کارل گوستاو. (1401الف). تعبیر خواب. ترجمه محمود بهفروزی. تهران: انتشارات جامی.
5.      یونگ، کارل گوستاو. (1401ب). مجموعه کامل تحلیل رؤیا. ترجمه رضا رضایی و آناهیتا شکوهی. تهران: نشر افکار جدید.
6.      یونگ، کارل گوستاو. (1401ج). هم‌زمانی: یک اصل ارتباطی غیرعلّی. ترجمه امیر امیری. تهران: نشر نیماژ.
7.      Jacobi, J. (Ed.). (1970). Psychological reflections: A new anthology of his writings, 1905–1961. Princeton University Press.
8.      Jung, C. G. (1966a). On the psychology of the unconscious. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 7. Two essays on analytical psychology (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 1–119). Princeton University Press. (Original work published 1917).
9.      Jung, C. G. (1966b). The aims of psychotherapy. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 16. The practice of psychotherapy (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 36–52). Princeton University Press. (Original work published 1931).
10. Jung, C. G. (1966c). The practical use of dream-analysis. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 16. The practice of psychotherapy (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 139–160). Princeton University Press. (Original work published 1934).
11. Jung, C. G. (1969a). General aspects of dream psychology. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 8. The structure and dynamics of the psyche (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 237–280). Princeton University Press. (Original work published 1916).
12. Jung, C. G. (1969b). On the nature of dreams. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 8. The structure and dynamics of the psyche (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 281–297). Princeton University Press. (Original work published 1945).
13. Jung, C. G. (1969c). The relations between the ego and the unconscious. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 7. Two essays on analytical psychology (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 121–241). Princeton University Press. (Original work published 1935).
14. Jung, C. G. (1970). The meaning of psychology for modern man. In H. Read, M. Fordham, G. Adler, & W. McGuire (Eds.), The collected works of C. G. Jung: Vol. 10. Civilization in transition (R. F. C. Hull, Trans., 2nd ed., pp. 134–156). Princeton University Press. (Original work published 1933).
15. Jung, C. G. (1976). The collected works of C. G. Jung: Vol. 18. The symbolic life: Miscellaneous writings (R. F. C. Hull, Trans.). Princeton University Press. (Original work published 1935).
16. Roesler, C. (2025). Dreams and dream interpretation: A contemporary introduction. Routledge.
 
 

  • تاریخ دریافت 28 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 14 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 29 شهریور 1405
  • تاریخ اولین انتشار 29 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405