اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

تحلیل نمود کلامی روایت ذی‌القرنین در سوره کهف بر اساس چارچوب روایت‌شناسی تزوتان تودوروف (مؤلفه‌های وجه، زمان، زاویه دید و لحن)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
مرتضی عرب 1
حسن علیدادی سلیمانی 2
1 استادیار بخش الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
2 بخش الهیات، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
10.22034/iscw.2026.2079876.1220
چکیده
یکی از مسائل بنیادین مطالعات قرآنی، درک مکانیزم‌های روایی قصص قرآن است که با کمترین کلام، بیشترین پیام تربیتی و الهیاتی را منتقل می‌کنند. پژوهش حاضر با تمرکز بر این مسئله، روایت ذی‌القرنین در سوره کهف را از منظر روایت‌شناسی تودوروف و با تأکید بر چهار مؤلفه نمود کلامی (وجه، زمان، زاویه دید، لحن) تحلیل می‌کند. هدف، روشن‌سازی سازمان‌دهی این مؤلفه‌ها برای ایجاد ساختاری چندلایه و هدایت‌محور و نشان‌دادن ظرفیت بالای این چارچوب در آشکارسازی لایه‌های بلاغی و تربیتی قصص قرآنی است. روش پژوهش تحلیلی-توصیفی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که: وجه با جابه‌جایی میان نقل مستقیم، غیرمستقیم و روایت‌شده، تعادل حضور شخصیت و اقتدار الهی را برقرار می‌کند؛ زمان با خطیت، فشرده‌سازی و زمان‌پریشی آخرالزمانی، روایت را به بُعد فرجام‌شناختی ارتقا می‌دهد؛ زاویه دید با حرکت میان دانای‌کل، دید داخلی و اول‌شخص الهی، اختیار بشری و نظارت خداوند را متجلی می‌سازد؛ لحن با چرخش از آمرانه به پندآموز و هشداردهنده، مخاطب را از تأمل به بیداری آخرالزمانی هدایت می‌کند. تحلیل یکپارچه چهار مؤلفه حاکی از نظام هماهنگ و هدفمند نمود کلامی است که پیام‌های عدالت، رحمت، تواضع و آمادگی برای قیامت را چندلایه منتقل می‌سازد. این پژوهش با اثبات کارایی چارچوب تودوروف در تحلیل متون مقدس، گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای روایت‌شناسی و مطالعات قرآنی را غنی ساخته و زمینه‌ای برای تفسیرهای ساختاری نوین و آموزش دینی کارآمد فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
قصص قرآنی'
روایت ذی‌القرنین'
تودوروف'
'
نمود کلامی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Narrated Discourse of Dhū al-Qarnayn in Sūrat al-Kahf: A Todorovian Narratological Analysis of Mode, Time, Perspective, and Tone

نویسندگان English

Morteza Arab 1
Hasan Alidadi Soleimani 2
1 Assistant Professor of Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
2 Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

A fundamental issue in Qur’anic studies is understanding the narrative mechanisms of Qur’anic stories, which convey the richest theological and pedagogical messages with the most economical use of language. Focusing on this issue, the present study analyzes the narrative of Dhul-Qarnayn in Surah Al-Kahf from the perspective of Todorov’s narratology, with emphasis on the four components of verbal aspect (mood, time, voice, and tone). The aim is to clarify how these components are organized to create a multi-layered, guidance-oriented structure and to demonstrate the high capacity of this framework in revealing the rhetorical and pedagogical layers of Qur’anic narratives. The research method is analytical-descriptive and based on library research. The findings indicate that: Mood, by shifting between direct, indirect, and narrated speech, establishes a balance between the presence of characters and divine authority. Time, through linearity, compression, and eschatological anachrony, elevates the narrative to a teleological dimension. Voice, by moving between an omniscient narrator, internal focalization, and a divine first-person perspective, manifests human agency and divine supervision. Tone, through shifts from the imperative to the advisory and warning, guides the audience from contemplation to eschatological awakening. The integrated analysis of the four components reveals a coherent and purposeful system of verbal aspect that multi-dimensionally conveys messages of justice, mercy, humility, and preparation for the Day of Judgment. By proving the efficacy of Todorov’s framework in analyzing sacred texts, this research enriches the interdisciplinary dialogue between narratology and Qur’anic studies and provides a basis for new structural interpretations and effective religious education.

کلیدواژه‌ها English

Qur’anic Stories'
Dhul-Qarnayn Narrative'
Todorov '
'
Verbal Aspect
قرآن کریم.
1.      آلوسی، سید محمود (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
2.      ابن عاشور، محمد طاهر (۱۹۸۴م). التحریر والتنویر. تونس: الدار التونسیة للنشر.
3.      ابن عطیه اندلسی، عبدالحق (۱۴۱۳ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة.
4.      ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
5.      بغوی، حسین بن مسعود (۱۴۲۰ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. بیروت: دار طیبة.
6.      زحیلی وهبة بن مصطفی (۱۴۱۸ق). التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج. دمشق: دار الفکر.
7.      زمخشری، جارالله محمود بن عمر (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
8.      رازی، فخرالدین محمد بن عمر (۱۳۷۸ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
9.      طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
10. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
11. طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷ق). جامع البیان فی تأویل القرآن. بیروت: دار المعرفة.
12. طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
13. قرطبی، محمد بن احمد (۱۳۸۴ق). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
14. کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
15. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
16. تودوروف، تزوتان (۱۳۸۲). شعریة النثر. ترجمة محمد یحییتی. تهران: نشر نی.
17. بیگدلی، سعید (۱۴۰۲). «تحلیل روایی قصص قرآنی». مجله مطالعات قرآنی، ش ۴۵، صص ۱۳۵–۱۵۵.
18. جلالی، فرید و دیگران (۱۳۹۸). «بررسی فرایند معنایی در داستان ذوالقرنین در قرآن کریم». فصلنامه پژوهش‌های ادبی–قرآنی، ش ۲۸، صص ۲۷۲–۲۸۰.
19. سارانی، علی و آتشگه، محمد (۱۴۰۲). «بازتاب ذوالقرنین و اسکندر در ادب فارسی». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش ۶۸، صص ۱۳۶–۱۴۰.
20. سقایان، محمد؛ عباسی، حبیب و بکی، علی (۱۳۹۵). «سطوح روایت و عناصر روایی قصص سوره کهف». دوفصلنامه مطالعات تفسیری، ش ۲۶، صص ۱۵–۲۰.
21. سیاوشی، مهدی (۱۳۹۸). «تحلیل نشانه‌معناشناختی روایت ذوالقرنین بر اساس الگوی گریماس». فصلنامه مطالعات قرآنی، ش ۴۰، صص ۱۵–۳۰.
22. شمیسا، سیروس (۱۳۷۸). انواع ادبی. تهران: فردوس.
23. عرب، مرتضی، سبک‌دست، معصومه، محمدحسین‌زاده، عبدالرضا و محسنی، مجتبی (۱۴۰۲). تحلیل ساختار روایی داستان زکریا در قرآن کریم و عهدین بر اساس رویکرد تحلیل روایی گریماس. مطالعات قرآنی، ۱۴(۵۴)، ۱۹-۴۰.
24. عرب، مرتضی، سبک‌دست، معصومه، محمدحسین‌زاده، عبدالرضا. (۱۴۰۰). تحلیل ساختار روایی روایت‌های الیاس و ایلیا در قرآن کریم و عهد عتیق براساس رویکرد گریماس. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، ۱۰(۲)، ۲۰۹-۲۲۸.
25. فتاحی‌زاده، فتح‌الله و ذاکری، محمد (۱۳۹۵). «تحلیل ساختارشناختی ارتباط چهار داستان سوره کهف». فصلنامه پژوهش‌های ادبی–قرآنی، ش ۱۲، صص ۶۰–۶۵.
26. قاسمی‌پور، قدسی (۱۳۸۷). «روایت‌شناسی قصص قرآنی». فصلنامه مطالعات قرآنی، ش ۸، صص ۱۲۵–۱۴۰.
27. قهرمانی مقبل، علی‌اکبر (۱۳۹۰). «ریشه‌شناسی واژه قرن و ارتباط آن با ذوالقرنین». فصلنامه مطالعات تفسیری، ش ۶، صص ۱۳۹۱–۱۳۹۵.
28. کریمی، رضا (۱۳۹۷). «نقش پادگفتمان‌ها در تحلیل گفتمانی سوره کهف». فصلنامه نقد و بررسی ادبیات قرآنی، ش ۲۲، صص ۱۰–۱۵.
29. محقق‌گرفمی، حسن و دیگران (۱۴۰۱). «نبوت ذوالقرنین از منظر قرینه‌شناختی». دوفصلنامه مطالعات تفسیری، ش ۵۰، صص ۱۳۶–۱۵۶.
30. مهدوی کنی، محمدسعید و میری، سیدعلی (۱۳۹۴). «تحلیل روایی–گفتمانی قصه ذوالقرنین». فصلنامه مطالعات تفسیری، ش ۳۲، صص ۶۵–۶۸.
31. میرباذل، سیدحسن و ارجمندی، محمد (۱۴۰۰). «تحلیل انتقادی گفتمان آیات ذوالقرنین (۸۳–۹۸ سوره کهف)». دوفصلنامه مطالعات تفسیری، ش ۴۸، صص ۱۱۹–۱۲۷.
32. میرصادقی، جمال (۱۳۷۵). عناصر داستان. تهران: سخن.
33. Barthes, R. (1977). Image, music, text. London, United Kingdom: Fontana Press.
34. Genette, Gérard (1980). Narrative Discourse: An Essay in Method. Trans. Jane E. Lewin. Ithaca: Cornell University Press.
35. Rimmon-Kenan, Shlomith (1983). Narrative Fiction: Contemporary Poetics. London & New York: Routledge.
36. Robinson, Neal (1996). Discovering the Qur’an: A Contemporary Approach to a Veiled Text. London: SCM Press.
37. Todorov, Tzvetan (1977). The Poetics of Prose. Trans. Richard Howard. Ithaca: Cornell University Press.
38. Scholes, Robert (1974). structuralism in literature, An Introduction. New Haven/London. Yale University Press.

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1404