چارچوب مفهومی مبتنی بر هوش مصنوعی جهت بازکاوی ماهیت خلاقیت انسانی در هنر و فرهنگ اسلامی ایرانی

فارغ زاده, نفیسه; بازرگانی, مهدی; جعفری, نسرین

doi:10.22034/iscw.2026.2070804.1189

چارچوب مفهومی مبتنی بر هوش مصنوعی جهت بازکاوی ماهیت خلاقیت انسانی در هنر و فرهنگ اسلامی ایرانی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

نفیسه فارغ زاده ¹

مهدی بازرگانی ²

نسرین جعفری ³

¹ گروه مهندسی کامپیوتر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خدابنده، زنجان، ایران

² گروه مهندسی کامپیوتر، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زنجان، زنجان، ایران

³ استادیار، گروه هنر، دانشکده فرهنگ و رسانه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زنجان، زنجان، ایران

10.22034/iscw.2026.2070804.1189

چکیده

با توجه به ضرورت تعالی‌بخشی، تلفیق و تجمیع هوشمند ظرفیت‌های خلاق انسانی و فناوری در هنر و فرهنگ اسلامی ایرانی، اهداف پژوهش حاضر طراحی و تدوین چارچوب مفهومی نظری نوآورانه، جامع و بومی‌سازی‌شده مبتنی بر هوش مصنوعی جهت بازکاوی ماهیت خلاقیت انسانی بر بستر هنر و فرهنگ اسلامی ایرانی و تبیین نیازمندی‌ها در فرایند تعامل معنادار انسان و هوش مصنوعی در جهت ایجاد آثار هنری خلاقانه هوشمند می‌باشد. با تلفیق مبانی فلسفی، عرفانی و زیبایی‌شناسانه هنر اسلامی با قابلیتهای پیشرفته هوش مصنوعی، این مدل راه-حلی نوآورانه و بومی‌شده برای مدیریت چالشهایی مانند حفظ هویت اسلامی ایرانی و مقابله با سوگیری‌های مذهبی فرهنگی را فراهم می‌آورد. روش پژوهش مبتنی بر رویکرد فلسفی ـ نظری و تجزیه تحلیل تطبیقی اسناد علمی، مطالعات پیشین، نظریه‌های خلاقیت و دستاوردهای نوین هوش مصنوعی در هنر بوده است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که خلاقیت هنری در فرهنگ اسلامی ایرانی، فراتر از تولید قالب، با لایه‌هایی از معنا، نیت معنوی، قضاوت ارزشی و شناخت عرفانی در پیوند است و هرگونه تلفیق هوش مصنوعی باید واجد شرایط و ابزارهایی جهت ارزیابی و حفظ این ویژگی‌ها باشد. بدین ترتیب، چارچوب پیشنهادی نه تنها امکان تولید آثار هنری اصیل و معنادار را در بستر فرهنگ اسلامی ایرانی ممکن می‌سازد، بلکه چشم‌اندازی از تعامل خلاقانه و هوشمندانه انسان و ماشین در هنر معاصر ارائه می‌نماید. این رویکرد نقشی راهبردی در توسعه هنر دیجیتال متناسب با ارزشهای بومی و معنوی ایفا می‌نماید. چارچوب پیشنهادی نه تنها با فراهم کردن تعامل هدفمند، امکان تولید آثار هنری اصیل و خلاق را ممکن می‌سازد، بلکه راهبردی جامع و کاربردی جهت توسعه هنر هوشمند و خلاق متناسب با هویت معنوی ایران اسلامی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

هوش مصنوعی

همکاری خلاق

خلاقیت

هنر

فرهنگ اسلامی ایرانی

موضوعات

جهان معاصر

عنوان مقاله English

An Artifical Intelligence Based Conceptual Framework for Exploring the Nature of Human Creativity in Iranian Islamic Art and Culture

نویسندگان English

Nafiseh Fareghzadeh ¹

Mahdi Bazargani ²

Nasrin Jafari ³

¹ Department of Computer Engineering, Khod.c., Islamic Azad University, Zanjan, Iran

² Department of Computer Engineering, Za.C., Islamic Azad University, Zanjan, Iran

³ Assistant Professor, Department of Culture, Art, and Media, Za.C., Islamic Azad University, Zanjan, Iran

چکیده English

Considering the necessity of enhancing, integrating, and intelligently integrating human and technological creative capacities in the Iranian Islamic art and culture, the aims of this research is to design and develop an innovative, comprehensive and localized conceptual and theoretical framework based on the artificial intelligence to explore the nature of human creativity in the context of Iranian Islamic art and culture and investigate the requirements in the process of innovative and meaningful interaction between humans and artificial intelligence. By combining the philosophical, mystical and aesthetic foundations of Islamic art with advanced capabilities of artificial intelligence, this model provides an innovative and localized solution for managing challenges such as preserving Iranian Islamic identity and confronting religious and cultural biases. The research method was based on a philosophical, conceptual, and theoretical approach and comparative analysis of scientific documents, previous studies, theories of creativity and new achievements of artificial intelligence in art.
The proposed framework not only enables the production of original and meaningful works of art in the context of Iranian Islamic culture, but also offers a perspective of intelligent creative interaction between humans and machines in contemporary art. This approach plays a strategic role in the development of digital art in line with indigenous and spiritual values. It enables the production of original works of art and the management of challenges such as religious and cultural biases and identity preservation by providing purposeful interaction, also provides a comprehensive and practical strategy for the development of intelligent creative art in line with the values and spiritual indigenous identity of Islamic Iran.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence

Creative Collaboration

Creativity

Art

Iranian Islamic Culture

. آل ابراهیم دهکردی، صادق، و موسوی لر، اردلان. (۱۴۰۲). بازنمود عناصر و مفاهیم هستی در نگاره بارگاه کیومرث شاهنامه تهماسبی. مطالعات هنر اسلامی، دوره 20، شماره50 ، 7-23. https://doi.org/10.22034/ias.2023.389475.2180.

2. معتمدی، بشیر، منتظرقائم، مهدی، فهیمی فر، اصغر و بیچرانلو، عبدالله . (1403). جایگاه «تصویر» در قرآن و نسبت آن با آیین ها و هنرهای دینی .اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر، دوره 3، شماره 1، 299-328. https://doi.org/10.22034/iscw.2024.2040664.1093.

3. جعفرزاده، مهدی. (1402). مبانی اسلامی در هوش مصنوعی و کاربردهای فرهنگی. جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی، دوره 8، شماره 1، 38-23.

4. رضایی آدریانی، سارا، و عظیمی، نویسنده. (۱۴۰۱). شناسایی عوامل فرهنگی و هنری در شهر خلاق ایرانی – اسلامی. پژوهشهای مدیریت شهری. 1دوره 10، شماره 3، 124-142، http:// doi.org/10.52547/jria.10.3.9.

5. سهرابی مقدم چافجیری، ایمان، اکبرنژاد دموچالی، حسین. (1401). نقش هوش مصنوعی در فرهنگ نوین تمدن اسلامی. جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی، دوره اول زمستان ۱۴۰۱ شماره ۲ ، 39-51.

6. عمادالدین، زهره و آفرین، فریده . (1402). مطالعه درباره چیستی هنر و سلسله مراتب هنرها در قرآن بر اساس زیباشناسی کانت. اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر، دوره 2، شماره 2،. 141-166. http:// doi.org/10.22034/iscw.2023.713491

7. فرهادزاده شوشتری، فروغ. (1404). تاثیر هوش مصنوعی بر آموزش هنر. کنفرانس ملی حکمت هنر اسلامی و فناوری‌های نوین.

8. قوامیپورسرشکه، محدثه و محمودی، امیررضا. (1403). تحلیلی بر اقتصاد جهانی جدید با تکیه بر تاثیرات هوش مصنوعی. پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی، دوره 3، شماره5، 171-153، https://doi.org/10.22034/api.2024.2026152.1017 .

9. کریمی، علی. (1403). نقش هوش مصنوعی در بازشناسی هنر اسلامی. مطالعات هنر اسلامی، دوره 20، شماره 52، 45-62، https://doi.org/10.22034/ias.2021.310060.1765 .

10. محمدعلی خلج، محمد حسین (1393)، دریفوس و تاریخ فلسفی هوش مصنوعی، غرب شناسی بنیادی، سال 5، شماره1، 128-103

11. مطلبی کربکندی، حسن. (1393). بررسی فلسفی امکان تحقق هوش مصنوعی قوی با توجه به دیدگاه‌های مختلف در مسئلۀ ذهن و بدن. فصلنامه علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 11، شماره 1، 173-196، https://doi.org/10.22059/jpht.2014.50453 .

12. نقشان، اکرم و صبایی بیده، مهلا. (1403). هوش مصنوعی و اسلام: تحلیل کتاب‌سنجی موضوعی و جهت‌گیری. اولین کنفرانس ملی حکمرانی هوشمند.

13. نوری مجیری، محمد. (1403). کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل نگارگری ایرانی. دانش هنرهای تجسمی، دوره 15، شماره 2، 21-34.

14. نیکنام، مهسا و باقری توستانی، حامد. (1403). مروری بر تاثیر هوش مصنوعی بر هنر. مجله علوم انسانی اسلامی، دوره 8، 9-16.

15. یعقوبیان، حامد، پرسته قمبوانی، فاطمه و محمدی نایینی، مژگان. (1404). شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های برنامه‌درسی تربیت‌معلم با رویکرد آینده پژوهی. پژوهش های نوین در مطالعات علوم انسانی اسلامی. https://doi.org/10.22034/api.2025.2052218.1167

16. Akbarzadeh, M., et al. (2023). Complementarity of human creativity and AI assistance in artistic production. Journal of Creative Technologies, 12(2), 45-59.

17. Bachagha, N. (2023). AI and culture in the Arab region: Sharing innovations in heritage, education and creative industries. UNESCO. https://www.unesco.org/en/articles/ai-and-culture-arab-region-sharing-innovations-heritage-education-and-creative-industries.

18. Ballardini, R. M., He, K., & Roos, T. (2019). AI-generated content: Authorship and inventorship in the age of artificial intelligence. In Online Distribution of Content in the EU (pp. 117–135). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781788119900.00015.

19. Bazargani, M., Fareghzadeh, N., Afzali, M., & Karimi, S. (2025). A hybrid cumulative knowledge framework for friend recommendation in social networks. International Journal of Nonlinear Analysis and Applications. https://doi.org/10.22075/ijnaa.2024.34433.5144

20. Brainard, L. (2025). The curious case of uncurious creation. Inquiry, 68(4), 1133–1163.https://doi.org/10.1080/0020174X.2023.2261503.

21. Britton, L., Klumbyte, G., & Draude, C. (2019). Doing thinking: Revisiting computing with artistic research and technofeminism. Digital Creativity, 30(4), 313–328. https://doi.org/10.1080/14626268.2019.1684322

22. Carpino, K., & Hutson, J. (2024). A new canvas of learning: Enhancing formal analysis skills in AP art history through AI-generated Islamic art. Forum for Education Studies, 2(2), 1228. https://doi.org/10.59400/fes.v2i2.1228.

23. Colton, S., & Wiggins, G. A. (2012). Computational creativity: The final frontier? In Frontiers in Artificial Intelligence and Applications. IOS Press.

24. Danto, A. C. (2003). The abuse of beauty: Aesthetics and the concept of art. Open Court Publishing.

25. Dignum, V. (2019). Responsible Artificial Intelligence: How to Develop and Use AI in a Responsible Way. Springer International Publishing.

26. Elgammal, A., Liu, B., Elhoseiny, M., & Mazzone, M. (2017). CAN: Creative adversarial networks, generating ‘art’ by learning about styles and deviating from style norms.

27. Farahani, H., et al. (2021). Ethical challenges of AI-generated art and Islamic perspectives. Ethics in Technology Journal, 8(3), 102-118.

28. Fareghzadeh, N. (2019). Service Contract-Aware Quality Supervisory Methodology in Cloud Systems. Journal of Quality Engineering and Management, 9(2), 172-185. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23221305.1398.9.2.5.6

29. Goodfellow, I. J., Pouget-Abadie, J., Mirza, M., Xu, B., Warde-Farley, D., Ozair, S., Courville, A., & Bengio, Y. (2014). Generative adversarial nets. Advances in Neural Information Processing Systems, 27.

30. Jobin, A., Ienca, M., & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389-399. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2.

31. Mehmood, S., et al. (2025). Islamic perspectives on the use of artificial intelligence tools for teaching, learning, and research in Arabic and Islamic Studies. Rima International Journal of Education, 4(1), 79–92.

32. Mehrabi, N., Morstatter, F., Saxena, N., Lerman, K., & Galstyan, A. (2019). A survey on bias and fairness in machine learning. ACM Computing Surveys, 54(6), 1-35. https://doi.org/10.1145/3457607

33. Moruzzi, C. (2025). Artificial intelligence and creativity. Philosophy Compass, 20(3), e70030. https://doi.org/10.1111/phc3.70030.

34. Mustapha, A., Kamaruddin, Z., & Che Haron, S. (2025). An overview of artificial intelligence (AI) issues from the perspective of Islamic jurisprudence. Journal of Research in Islamic Studies, 12(1), 95–114.

35. Ramesh, A., Dhariwal, P., Nichol, A., Chu, C., & Chen, M. (2022). Hierarchical text-conditional image generation with CLIP latents. arXiv preprint arXiv:2204.06125, 1(2), 3.

36. Rabb, I., & Syed, M. (2025). The book and AI: How artificial intelligence is and is not changing Islamic law. Islamic Law Blog. https://islamiclaw.blog/2025/03/11/roundtable-the-book-and-ai-how-artificial-intelligence-is-and-is-not-changing-islamic-law.

37. Runco, M. A., & Jaeger, G. J. (2012). The standard definition of creativity. Creativity Research Journal, 24(1), 92-96.

38. Saffiotti, A., Fogel, P., Knudsen, P., de Miranda, L., & Thörn, O. (2020). On human-AI collaboration in artistic performance. In First International Workshop on New Foundations for Human-Centered AI (NeHuAI) co-located with 24th European Conference on Artificial Intelligence (ECAI 2020), Santiago de Compostela, Spain, September 4, 2020 (pp. 38–43). CEUR-WS.

39. Stein, M. I. (1953). Creativity and culture. The Journal of Psychology, 36(2), 311-322.

40. Sternberg, R. J. (1999). The concept of creativity: Prospects and paradigms. In Handbook of Creativity.

41. Sukkar, A. W., et al. (2024). Artificial intelligence Islamic architecture (AIIA): Exploring the identity of Islamic architecture in the context of AI. Buildings, 14(3), 781.

42. Zaharah, A., Hidayat, M. T., & An Qowim, A. (2024). Revolutionizing learning: The impact of artificial intelligence on Islamic education and the wave of transformation. Al-Ishlah: Jurnal Pendidikan, 16(4), 5685–5697. https://doi.org/10.35445/alishlah.v16i4.6078.