اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

مقایسۀ رویکردهای اوستا و قرآن به اسطوره‌پردازی از اجرام آسمانی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
محمدعلی طباطبایی
استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
10.22034/iscw.2026.2072877.1198
چکیده
اجرام آسمانی، به عنوان غنی‌ترین منبع الهام برای اسطوره‌پردازی در جهان باستان و متون مقدس، از مهم‌ترین موضوعات پژوهشی در حوزۀ کیهان‌شناسی و جهان‌بینی متون مقدس به شمار می‌روند. هدف این پژوهش اما صرفِ مقایسۀ اسطوره‌پردازی در دو متن مقدس کهن نیست؛ بلکه این پژوهش تلاش می‌کند با بررسی چگونگی اسطوره‌پردازی دو متن مقدس اوستا و قرآن از اجرام آسمانی، شامل خورشید، ماه، ستارگان، سیارات، دنباله‌دارها و شهاب‌ها، به جهان‌بینی‌های نهفته در ورای این نوع اسطوره‌پردازی‌ها راه یابد و از این رهگذر نشان دهد که چگونه تفاوت در اسطوره‌پردازی این دو متن، برآمده از تفاوت‌های بنیادین میان جهان‌بینی‌هایی است که در عمل منجر به دو نظام کیهان‌شناختی کاملا متفاوت در این دو متن مقدس شده است. به این ترتیب خواهیم دید که چگونه جهان‌بینی سراسر ثنوی اوستا منجر به اسطوره‌پردازی‌های بسیار پرجزئیات برای تک‌تک عناصر کیهانی می‌شود و در مقابل، در کیهان‌شناسی قرآن که یکسره مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی محض بنا شده است، به جز در مواردی نادر، شاهد هیچ یک از آن اسطوره‌پردازی‌ها نیستیم. بنابراین، ارتباط وثیق میان جهان‌بینی، کیهان‌شناسی و اسطوره‌پردازی، و چگونگی تأثیر و تأثر آنها از/بر یکدیگر، از نتایج قابل توجه این پژوهش است.
کلیدواژه‌ها
کیهان شناسی
اسطوره پردازی
اجرام آسمانی
قرآن
اوستا
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparing the Mythologization of Celestial Bodies in the Avesta and the Qur’an

نویسنده English

Mohammad Ali Tabataba’i
Assistant Professor, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

Celestial bodies have long served as one of the richest sources of mythological imagination in the ancient world and in sacred texts, making them central to the study of cosmology and worldviews reflected in these traditions. This study, however, does not limit itself to a simple comparison of mythological motifs. Rather, it investigates how the Avesta and the Quran mythologize celestial entities—such as the sun, moon, stars, planets, comets, and meteors—in order to uncover the underlying worldviews that shape these portrayals. By analyzing the differences in myth-making across the two texts, the research demonstrates that the divergent modes of celestial representation stem from fundamentally distinct worldviews. The Avesta's entire dualistic worldview leads to very detailed mythologies for each and every cosmic element, while in contrast, in the Quranic cosmology, which is based entirely on a purely monotheistic worldview, we do not witness any of those mythologies, except in rare cases. In this way, the study highlights the close interrelation between worldview, cosmology, and myth-making, showing how each both influences and is shaped by the others.

کلیدواژه‌ها English

Cosmology
mythology
Celestial bodies
Quran
Avesta
1.      اوشیدری، جهانگیر. 1378. دانشنامه مزدیسنا. تهران: نشر مرکز.
2.      بهار، مهرداد. 1391. پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
3.      بویس، مری. 1374. تاریخ کیش زرتشت. با ترجمه همایون صنعتی‌زاده. تهران: توس.
4.      پاکتچی، احمد. 1394. “شعری در قرآن کریم، رویکردی گفتمانی به مفهوم.” صحیفۀ مبین 21 (57): 157-194.
5.      رضی، هاشم. 1384. دین و فرهنگ ایرانی پیش از زرتشت. تهران: سخن.
6.      سروش پور، کورش. 1402.“تیرگان، جشن آب و آتش.” سایت هوژخبر. 134.
7.      طباطبایی، محمدعلی. 1404. “مطالعۀ تطبیقی روایت آفرینش و مبانی ایدئولوژیک آن در اوستا و قرآن.” مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی.
8.      کویاجی، ج.ک. 1362. آیینها و افسانه‌های ایران و چین باستان. با ترجمه جلیل دوستخواه. تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
9.      مرادی غیاث آبادی، رضا. 1382. اوستای کهن، همراه با فرضیه هایی پیرامون نجوم شناسی بخشهای کهن اوستا. شیراز: نوید شیراز.
10. موله، ماریان. 1395. آیین، اسطوره و کیهان‌شناسی در ایران باستان. تهران: نگاه معاصر.
11. نلینو، کرلو آلفونسو. 1349. تاریخ نجوم اسلامی. با ترجمه احمد آرام. تهران: کانون نشر و پژوهشهای اسلامی.
12. هینلز، جان راسل. 1368. شناخت اساطیر ایران. با ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی. بابل و تهران: کتابسرای بابل و نشر چشمه.
13. Bladel, Kevin van. 2007. "The Alexander Legend in the Qurʾān 18:83–102." In The Qurʾān in Its Historical Context, by G. S. Reynolds. London: Routledge.
14. Bolle, Kees W. 2005. "Cosmology: an overview." In Encyclopedia of Religion, by Lindsay Jones. Thomson Gale.
15. Decharneux, Julien. 2023. Creation and Contemplation: The Cosmology of the Qur'ān and Its Late Antique Background. Berlin/Boston: De Gruyter.
16. Evans, James. 1998. The History and Practice of Ancient Astronomy. USA: Oxford University Press.
17. Janos, Damien. 2012. "Qur’ānic cosmography in its historical perspective: some notes on the formation of a religious worldview." Religion 42 (2): 215-231.
18. Krupp, Edwin Charles. 1992. Beyond the Blue Horizon: Myths and Legends of the Sun, Moon, Stars, and Planets. Oxford: Oxford University Press.
19. Kunitzsch, Paul. 2004. "Planets and Stars." In Encyclipedia of the Quran, by Jane Dammen McAuliffe, 106-9. Leiden: Brill.
20. Mark, Kathleen. 1987. Meteorite craters. Tucson: University of Arizona Press.
21. McBeath, Alastair. 1999. "Meteors, Comets and Millennialism." WGN, the Journal of the IMO 27 (6).
22. Neuwirth, Angelika. 2005. Cosmology. Vol. 1, in The Encyclopedia of the Qur'an, by Jane Dammen McAuliffe. Leiden: Brill.
23. Panaino, Antonio. 2015. "Cosmologies and Astrology." In The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, by Michael Stausberg and Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina. John Wiley & Sons, Ltd.
24. Tabataba'i, Mohammad Ali, and Saida Mirsadri. 2016. "The Quranic Cosmology, as an Identity in Itself." Arabica 63: 201-234.
25. https://www.huzhkhabar.ir/1402/04/%D8%AA%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%9B-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D9%88-%D8%A2%D8%B1%D8%B4/. 

  • تاریخ دریافت 05 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1404
  • تاریخ اولین انتشار 04 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1404