اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

معماری جاودانه گفتمان وحی و عقلانیت در قرآن کریم: بازخوانی گفتمان قرآنی از منظر دیالکتیک ارتباطی هابرماس

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
کیمیا فتحی 1
حسن حاجی زاده اناری 2
اسدالله اسدی گرمارودی 2
محمد میر 3
1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی؛ دانشگاه کاشان؛ کاشان، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید چمران، تهران، ایران.
3 استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید چمران، تهران، ایران
10.22034/iscw.2025.2063191.1171
چکیده
قرآن کریم به‌عنوان گفتمانی که میان آموزه‌های وحیانی و عقلانی پیوند برقرار کرده، ساختاری منسجم و جاودانه را برای هدایت بشری ارائه نموده است. این پژوهش، با رویکردی توصیفی تحلیلی، تلاش دارد تا ابعاد مختلف این گفتمان را واکاوی کند و جایگاه بی‌همتای آن را از منظر دیالکتیک ارتباطی هابرماس مورد بررسی قرار دهد. در این راستا، ابتدا عناصر بنیادین گفتمان قرآنی و نحوه‌ی تعامل آن با وحی و عقلانیت تحلیل شده است. سپس، بر اساس نظریه‌ی ارتباطی هابرماس، نقش قرآن کریم در معماری یک نظام گفتمانی جامع و تأثیرگذار ارزیابی می‌شود. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که نقطه تلاقی و هم‌پوشانی میان نظریه دیالکتیکی یورگن هابرماس و گفتمان قرآنی، در اصول بنیادینی چون کارکرد زبان در فرآیند تفاهم و هدایت انسان، التفات به عقلانیت انتقادی در مسیر کشف حقیقت، عدالت اجتماعی، برابری در مناسبات گفت‌وگومحور و روشنگری در روابط انسانی، به‌وضوح قابل تشخیص و تحلیل است. بر این اساس، قرآن کریم نه‌تنها وحی الهی را در عالی‌ترین سطح تبیین می‌کند، بلکه از طریق شیوه‌های ارتباطی‌اش، خردورزی و عقلانیت را به‌عنوان مکمل وحی به کار می‌گیرد و منظومه‌ای منسجم را بر پایه عقلانیت، شفافیت، عدالت و گفت‌وگو است شکل داده و وحی الهی را در قالب گفتمانی واحد مرکب از آموزه‌های وجودی وحیانی و آموزه‌های معرفتی عقلانی معرفی می‌کند. این مقاله، با بررسی روش‌های ارتباطی قرآن کریم، برتری و جاودانگی آن را به‌عنوان یک نظام معرفتی و وجودی برجسته می‌سازد و اثبات می‌کند که این کتاب آسمانی، نه‌تنها در حوزه‌ی هدایت معنوی بلکه در عرصه‌ی تعاملات انسانی نیز به‌عنوان الگویی بی‌همتا قابل تفسیر است.
کلیدواژه‌ها
منظومه‌ی گفتمانی
نظام ارتباطی
معرفت قرآنی
تحلیل دیالکتیکی
نظریه‌ی ارتباطی هابرماس

موضوعات

عنوان مقاله English

The Eternal Architecture of Revelation and Rationality Discourse in the Holy Qur’an: A Reinterpretation of Qur’anic Discourse through Habermas’s Communicative Dialectics

نویسندگان English

Kimia Fathi 1
Hassan Hajizadeh Anari 2
Asasdallah Assadi Grmarodi 2
Mohammad Mir 3
1 PhD Graduate in Arabic Language and Literature, University of Kashan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran.
چکیده English

The Holy Qur’an, as a discourse that bridges revelatory and rational teachings, presents a coherent and timeless structure for human guidance. This study, using a descriptive-analytical approach, seeks to explore the multifaceted dimensions of this discourse and examine its unique status through the lens of Jürgen Habermas’s communicative dialectics. First, the foundational elements of Qur’anic discourse and its interaction with revelation and rationality are analyzed. Then, based on Habermas’s theory of communicative action, the Qur’an’s role in constructing a comprehensive and influential discursive system is evaluated. The findings reveal a clear intersection between Habermas’s dialectical theory and Qur’anic discourse in core principles such as the function of language in mutual understanding and human guidance, attention to critical rationality in the pursuit of truth, social justice, equality in dialogue-based relations, and enlightenment in human interactions. Accordingly, the Qur’an not only explicates divine revelation at the highest level but also employs rationality and reason as complements to revelation through its communicative methods. It constructs a coherent system grounded in rationality, transparency, justice, and dialogue, presenting divine revelation as a unified discourse composed of existential revelatory teachings and epistemic rational insights. By examining the Qur’an’s communicative methods, this article highlights its superiority and timelessness as a distinguished epistemological and existential system, demonstrating that this sacred text serves as a unique model not only in spiritual guidance but also in human interaction.

کلیدواژه‌ها English

Discursive system
communicative framework
Quranic epistemology
dialectical analysis
Habermas'
communicative theory
·    القرآن الکریم
1.   ابوالحسنی نیارکی، فرشته (۱۴۰۲). تفکر، خردورزی و تعقل؛ زمینه‌ساز تحقق ساحات اخلاقی مدینۀ فاضله در نظریۀ جامعه‌گرایانۀ فارابی. پژوهشنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی دانشگاه تهران، 13(4)، 20-34.
2.   بکار، سعید (2021). التحلیل النقدی للخطاب: مفهومه ومقارباته. القاهرة: دار الفکر العربی.
3.   بکار، سعید (2021). التحلیل النقدی للخطاب: العقلانیة التواصلیة و تأثیرها على الهویات الثقافیة. مجلة الفکر الفلسفی المعاصر، 15(2)، 45-67.
4.   بهبودی، محمدباقر (1398). تدبری در قرآن، تهران: نشر مؤسسه نور.
5.   بوبیدی، حسین، بوعبد الله، محمد (2020). إشکالیة الهویة: دراسة فی التشکل والتمثل والتفاعل. مصر: دار النهضة.
6.   بوفلاقة، کریمة (2024). فی نقد مفهوم الفضاء العمومی الهابرماسی. مجلة الحکمة للدراسات الفلسفیة، جلد 12، عدد 3، صفحات 764-777.
7.   ثابت، نوار (2019). الفضاء العام عند هابرماس: فی المفهوم والتحولات التاریخیة. مجلة جامعة النجاح للأبحاث - العلوم الإنسانیة، مجلد 33، عدد 3، صفحات 407-432.
8.   حسینی، م (۱۳۹۸). اخلاق ارتباطات در سازمان‌های مدرن. تهران: نشر نی.
9.   خلفاوی، أشواق (2024). الفضاء العام عند یورغن هابرماس. جامعة مولود معمری - تیزی وزو.
10.           خلیلی، محمد نادر (۱۴۰۰). مفهوم عدالت. مطالعات فلسفی کلامی، ۱۰ (۱)، ۶۱–۱۰۲.
11.           زندوکیلی، هومن (2019). مروری بر نظریه مستعمره‌شدن زیست‌جهان و نظریه کنش ارتباطی هابرماس، مجله فلسفه مدرن، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.
12.           شریفی، علی. (۱۳۹۹). فضایل اخلاقی در گفتمان‌های اجتماعی. تهران: انتشارات پژوهش‌های فرهنگی.
13.           صالح، حسام‌الدین عبدالقادر (2024). نقدُ الخطابِ: مقالات فی التحلیل النقدی. مرکز الدراسات الفلسفیة.
14.           صالح، حسام‌الدین عبدالقادر (2024). نقد العقلانیة الأداتیة عند هابرماس: دراسة مقارنة بین الفکر الفلسفی والرؤیة الإسلامیة. مجلة الدراسات النقدیة، 27(1)، 112-130.
15.           الطبری، محمد بن جریر (1412 ق). جامع البیان عن تأویل آیات القرآن. دار المعرفة، بیروت، لبنان.
16.           عبدالله، محمد (2023). المجتمع المدنی بین التواصل والصراع، القاهرة: دار الفکر العربی.
17.           قره، فارس (2024). الإعلام والدی مقراطیة التداولیة عند هابرماس، بیروت: مؤسسة مؤمنون بلا حدود.
18.           کریمی، فاطمه (۱۴۰۰). مبانی صداقت در تعاملات اجتماعی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
19.           مارتوشیلی، دانیلو (۲۰۱۵). یورغن هابرماس: العقلنة والدیموقراطیة. ترجمه إبراهیم بومسهولی، مجلة ثقافیة فکریة، شماره 41، صص 41-50.
20.           محمدی اصل، عباس (۱۳۹۸). پارسنز و هابرماس (رویکرد دیالکتیکی به نظام اجتماعی)، تهران: مؤسسه آرمان فرهنگی رشد.
21.           المسدّی، عبدالسلام (2022). الخطاب القرآنی و أسرار التلقی، الطبعة الأولی، الدوحة: المرکز العربی للأبحاث و دراسة السیاسات.
22.           مسکویه، أبو علی (1952). الحکمة الخالدة، تحقیق عبدالرحمن بدوی، القاهرة: مکتبة النهضة المصریة.
23.           مطهری، مرتضی (۱۳۸۷). انسان و ایمان. تهران: انتشارات صدرا.
24.           مؤسسة هنداوی (۲۰۲۳). نظریة الفعل التواصلی عند هابرماس. القاهرة: مؤسسة هنداوی.
25.           نقیب‌زاده، احمد (۱۳۹۰). اخلاق و سیاست: تأملی در مبانی کرامت انسانی. تهران: نشر نی.
26.           هابرماس، یورغن (۲۰۲۲). التحول الهیکلی للفضاء العام. ترجمة علی الرواحی. القاهرة: مؤسسة حکمة.
27. Blaschke, J. (2020). Religion and Philosophy in Western Thought. Berlin: Suhrkamp.
28. Brandon, B. (2020). Habermas and the Unfinished Enlightenment Project. London: Routledge.
29. Costa, P. (2025). The Fragile Supremacy of Reason: Jürgen Habermas and the Concept of Post-Secularity. Brill.
30. Flyvbjerg, B. (1998) Habermas and Foucault: Thinkers for Civil Society? British Journal of Sociology, 49, 210-233.
31. Foucault, M. (1975). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Paris: Gallimard.
32. Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Beacon Press.
33. Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy. Cambridge: MIT Press.
34. Hindawi, M. (2021). Modernity and Philosophical Transformations. Cairo: Hindawi Foundation.
35. Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Beacon Press.
36. Habermas, J. (1990). Moral Consciousness and Communicative Action. MIT Press.
37. Habermas, J. (1992). The Structural Transformation of the Public Sphere. Cambridge: MIT Press.
38. Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy. MIT Press.
39. Habermas, J. (2003). Truth and Justification. MIT Press.
40. Habermas, J. (2019). The Colonization of the Lifeworld. Cambridge: Polity Press.
41. Habermas, J. (2021). The Genealogy of Postmetaphysical Thinking. Berlin: Suhrkamp.
42. Habermas, J. (2022). The Structural Transformation of the Public Sphere. Cambridge: MIT.
43. Flaubert, B. (1998). Habermas and Foucault: Thinkers for Civil Society. London: Routledge.
44. Izutsu, T. (2002). Ethico-Religious Concepts in the Qur'an. McGill-Queen’s University Press.
45. Mustafa, Y. (2023). The Linguistic Patterns of the Qur’an: A Statistical Analysis. Oxford University Press.
46. Press. Smith, R. (2023). Language and Communicative Action in Habermas' Theory. New York: Oxford University Press.
47. Rahman, F. (1988). Major themes of the Qur'an. University of Chicago Press.

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 24 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 28 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار 28 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1404