اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

تبارشناسی مدل‌های نواندیشی در امروزی‌سازی احکام قرآن(با تأکید بر نواندیشان معاصر ایران)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
حکیمه زوینی 1
غلامرضا رئیسیان 2
علیرضا آزاد 3
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران،
10.22034/iscw.2025.2070869.1194
چکیده
تقریبِ سنت و مدرنیته، به‌ویژه در قلمرو آموزه‌های احکامی، دغدغه‌ای بنیادین برای نواندیشان دینی معاصر ایران بوده است. این جستار با روش «تحلیل محتوای متون» و با هدف ارائه الگویی ساختاریافته از راهکارهای ایشان، مدل‌های پیشنهادی برای امروزی‌سازی احکام قرآنی را در دو گونه کلان «سوبژکتیویستی» و «ابژکتیویستی» دسته‌بندی و واکاوی می‌کند. مدل سوبژکتیویستی با عرفی و تاریخی پنداشتن غالب احکام، بر عاملیتِ خودبنیادِ عقل (قطعی یا ظنی) و تأثیر جبری اقتضائات زمانی-مکانی در نسخ و جایگزینی احکام ناکارآمد تأکید دارد. در مقابل، مدل ابژکتیویستی، با حفظ حرمت نصوص منقول، تغییر احکام را تنها در سایه تغییر موضوعات یا در پرتو اصول کلان تعبیه‌شده توسط شارع مقدس مجاز می‌شمارد و عقل را در ارزیابی کارآمدی احکام منصوص، ناتوان می‌داند. یافته پژوهش حاکی از آن است که این دو مدل، با وجود اشتراک در برخی مبانی مانند تفکیک دوگانه احکام، در ماهیت، مبانی و مکانیزم تغییر، اختلافی بنیادین دارند.
کلیدواژه‌ها
واژگان کلیدی: مدل
امروزی سازی
آموزه های احکامی قرآن نواندیشان دینی
موضوعات

عنوان مقاله English

"Genealogy of Modernist Approaches to the Contemporary Reinterpretation of Quranic Rulings (with Emphasis on Contemporary Iranian Reformists)"

نویسندگان English

Hakimeh Zoveini 1
Gholamreza Raeisian 2
Alireza Azad 3
1 ferdowsi univercity
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran,
چکیده English

The reconciliation of tradition and modernity, particularly in the realm of jurisprudential teachings, has been a fundamental concern for contemporary Iranian religious modernists. Employing the method of "content analysis of texts" and aiming to present a structured model of their approaches, this research categorizes and analyzes the proposed models for modernizing Quranic rulings into two overarching types: "Subjectivist" and "Objectivist." The subjectivist model, considering the majority of rulings as secular and historical, emphasizes the autonomous agency of reason (whether definitive or conjectural) and the deterministic influence of spatio-temporal exigencies in abrogating and replacing inefficient rulings. In contrast, the objectivist model, while preserving the sanctity of transmitted texts, permits changes in rulings only in light of changed circumstances or through the application of overarching principles established by the Sacred Lawgiver, and deems reason incapable of evaluating the efficacy of textually-established rulings. The findings of the study indicate that despite sharing some common foundations, such as the dichotomous classification of rulings, these two models differ fundamentally in their nature, foundations, and mechanisms for change.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Model
Modernization
Quranic Legal Teachings
Religious Reformists
1.      ابوزید، نصر حامد، (1992 م). نقد الخطاب الدینی. قاهره، سینا للنشر.
2.      ابوزید، نصر حامد، (1998 م). مفهوم النص. بیروت- لبنان: المرکز الثقافی العربی.
3.      ایران‌نژاد پاریزی، مهدی، (1382). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: نشر مدران.
4.      حسینی، سیده زهرا و قراملکی، احد فرامرز، (1396). خدا؛ از مفهوم تا مدل‌های معرفتی، فلسفه دین. سال چهاردهم، 14(1)، 21-48.
5.      حسینی طهرانی، سید محمدحسین، (1415 ق). نگرشی بر مقاله قبض و بسط تئوریک شریعت دکتر عبدالکریم سروش، بی‌جا: موسسه ترجمه و نشر دوره علوم و معارف اسلام.
6.      حلی، مقدادبن ‌عبدالله، (بی‌تا). کنزالعرفان فی ‌فقه‌القرآن، مترجم: عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم: ایران.
7.      دهخدا، علی‌اکبر، (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
8.      سروش، عبدالکریم، (1370). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: موسسه فرهنگی صراط.
9.      سروش، عبدالکریم، (1377). مقاله ذاتی و عرضی. مجله کیان، 42، 4-19.
10.   سروش، عبدالکریم، (1385). بسط تجربه نبوی. تهران، صراط.
11.   سروش، عبدالکریم، (1384). اخلاق خدایان. تهران: طرح نو.
12.   شریعتی، علی، (1379). مجموعه آثار (ج 4). تهران: الهام.
13.   شهابی، محمود. (1417 ق). ادوار فقه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
14.   فنائی، ابوالقاسم، (1394). اخلاق دین‌شناسی. تهران: نگاه معاصر.
15.   فیاضی، مسعود، (1394). ماهیت احکام امضائی. مطالعات اسلامی: فقه و اصول، 47(102)، 109-129.
16.   قابل، احمد، (1391). مبانی شریعت. بی‌جا: بی‌نا.
17.   کدیور، محسن، (1386). حق‌الناس. تهران: کویر.
18.   کریمی، مصطفی، (1385). قرآن و قلمروشناسی دین. قم: مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
19.   مجتهد شبستری، محمد، (1381). نقدی بر قرائت رسمی از دین. تهران: طرح نو.
20.   مجتهد شبستری، محمد، (1396). نقد بنیادهای فقه و کلام. بی‌جا: بی‌نا (فایل و نشر مجازی).
21.   محمد طه، محمود، (1389 ق). الرسالۀ الثانیۀ من الاسلام، بی‌جا: طبع الکترونیکی.
22.   محمد طه، محمود، (1971 م). القرآن و مصطفی محمود و الفهم العصری. مکتبۀ الفکرۀ الجمهوریۀ.
23.   مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، (1389). فرهنگ‌نامه اصول فقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت پژوهی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
24.   مسعودی، جهانگیر، (1392). هرمنوتیک و نواندیشی دینی (تطبیق اصول هرمنوتیک گادامر و تطبیق آن بر مبانی معرفتی نواندیشان مسلمان ایرانی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
25.   مطهری، مرتضی، (1378). مجموعه آثار (ج 10). تهران: صدرا.
26.   مطهری، مرتضی، (1402). اسلام و مقتضیات زمان. تهران: صدرا.
27.   معرفت، محمدهادی، (1423 ق). شبهات و ردود. قم: مؤسسۀ التمهید.
28.   مهریزی، مهدی، (1394). نواندیشی دین و مسئله زن. تهران: موسسه فرهنگی دین‌پژوهی بشری.
29.   ناس، جان، (1354). تاریخ جامع ادیان. مترجم: علی‌اصغر حکمت، تهران: پیروز- فرانکلین.
30.   نکونام، جعفر، (1394). پاسخ به شبهات دینی و مذهبی. قم: آیین احمد.
31.   هاشمی، محمدمنصور، (1396). دین‌اندیشان متجدد؛ روشنفکری دینی از شریعتی تا ملکیان. تهران: کویر.
32.   وسمقی، صدیقه، (1396). بازخوانی شریعت. ویرایش: معصومه شاپوری، بی‌جا: بی‌نا.
33.   وسمقی، صدیقه، (1388). بضاعت فقه و فقهاء. بی‌جا: بی‌نا.

  • تاریخ دریافت 25 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 11 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 بهمن 1404