اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

تبارشناسی یک دعای بنیادین: ردیابی صورت‌بندی‌های گفتمانی آیه ۳۷ سوره ابراهیم از روایت نبوی تا بازاندیشی مدرن

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 فارغ التحصیل گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبارشناسی صورت‌بندی‌های گفتمانی پیرامون آیه ۳۷ سوره ابراهیم، به این مسئله بنیادین می‌پردازد که چگونه یک دعای به ظاهر ساده، به کانونی برای تلاقی و تعارض جریان‌های فکری در تاریخ اسلام بدل شده است. این مقاله با به‌کارگیری روش نوین «تبارشناسی گفتمانی»، از سطح گزارش هم‌زمان تفاسیر فراتر رفته و به تحلیل «منطق تولید معنا» در هر دوره می‌پردازد. یافته‌ها نشان‌دهنده تکوین شش لایه گفتمانی متمایز است: از لایه بنیادین «تأسیسی-روایی» که چارچوب تاریخی را تثبیت می‌کند، تا خوانش‌های «کلامی-هویتی» سنی و شیعه که به ترتیب با تحدید «مِنَ النَّاسِ» و بازخوانی «إِلَیْهِمْ»، به مرزبندی امت و تبیین مرجعیت ولایی می‌پردازند. در ادامه، گفتمان «فلسفی-حکمی» با تمرکز بر حکمت «ابتلاء»، و دو گفتمان مدرن شامل خوانش «طبیعت‌گرا» که به دنبال سازگاری دعا با قوانین طبیعت است، و خوانش «انتقادی-رادیکال» که با به چالش کشیدن جغرافیای روایت، روش‌شناسی نقد تاریخی را جایگزین تفسیر می‌کند، تحلیل شده‌اند. نتیجه نهایی نشان می‌دهد که این آیه به مثابه یک ریزجهان (microcosm)، آینه‌ای برای ردیابی تحولات عمیق در جهان‌بینی، هرمنوتیک و الهیات سیاسی در سنت اسلامی عمل می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Genealogy of a Foundational Prayer: Tracing the Discursive Formations of Quran 14:37 from Prophetic Narration to Modern Re-thinking.

نویسندگان English

Reza Mollazadeh Yamchi 1
Mansoureh Arjomandi Fard 2
Meisam Shoaib 3
1 Postdoctoral Researcher, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 , Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Payam Noor University, Tehran, Iran
3 PhD Graduate, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Aiming to provide a genealogy of the discursive formations surrounding Quran 14:37, this research addresses the fundamental problem of how a seemingly simple prayer has transformed into a hub for the convergence and conflict of intellectual currents in Islamic history. By applying the novel method of "discursive genealogy," this article moves beyond a mere synchronic survey of exegeses to analyze the "logic of meaning production" in each era. The findings reveal the development of six distinct discursive layers: from the foundational "narrative-constitutive" layer that establishes the historical framework, to the Sunni and Shi'a "theological-identity" readings which, by delimiting min al-nās (from the people) and reinterpreting ilayhim (to them) respectively, demarcate the Ummah and articulate a Wilayat-based authority. Subsequently, the "philosophical-theosophical" discourse focusing on the wisdom of "divine trial" (ibtilā’), and two modern discourses—the "naturalist" reading seeking to reconcile prayer with natural laws, and the "radical-critical" reading that challenges the narrative's geography by replacing exegesis with historical criticism—are analyzed. The final result demonstrates that this verse, as a microcosm, serves as a mirror for tracing profound evolutions in worldview, hermeneutics, and political theology within the Islamic tradition.

کلیدواژه‌ها English

Quran 14:37
Genealogy
Discourse Analysis
History of Tafsir
Quranic Hermeneutics
  1. *قرآن کریم
  2. ابن‌عاشور، محمدطاهر. ۱۴۲۰ ق. تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  3. ابوالسعود، محمد بن محمد. ۱۹۸۳ م .ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  4. آلوسی، محمود بن عبدالله. ۱۴۱۵ ق. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
  5. بقاعی، ابراهیم بن عمر. ۱۴۲۷ ق. نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
  6. بیضاوی، عبدالله بن عمر. ۱۴۱۸ ق. أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  7. حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی. بی‌تا. تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر.
  8. حوی، سعید. ۱۴۲۴ ق. الاساس فی التفسیر. قاهره: دار السلام.
  9. خطیب، عبدالکریم. ۱۴۲۴ ق. التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت: دار الفکر العربی.
  10. رازی، محمد بن عمر (فخر رازی). ۱۴۲۰ ق. مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  11. زحیلی، وهبه. ۱۴۱۱ ق. التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. دمشق: دار الفکر.
  12. زمخشری، محمود بن عمر. ۱۴۰۷ ق. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
  13. سبحانی تبریزی، جعفر. ۱۳۹۵ ش. منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
  14. سبزواری، محمد. ۱۴۰۶ ق. الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
  15. سمرقندی، نصر بن محمد. ۱۴۱۶ ق. بحر العلوم. بیروت: دار الفکر.
  16. شریف الرضی، محمد بن حسین. ۱۴۰۶ ق. تلخیص البیان فی مجازات القرآن. بیروت: دار الأضواء.
  17. شعراوی، محمد متولی. ۱۹۹۱ م. تفسیر الشعراوی. بیروت: اخبار الیوم، ادارة الکتب و المکتبات.
  18. صادقی تهرانی، محمد. ۱۴۰۶ ق. الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی.
  19. صدیق‌حسن‌خان، محمدصدیق. ۱۴۲۰ ق. فتح البیان فی مقاصد القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
  20. طباطبائی، محمدحسین. ۱۳۹۰ ق. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  21. طبرانی، سلیمان بن احمد. ۲۰۰۸ م. التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اربد: دار الکتاب الثقافی.
  22. طبرسی، فضل بن حسن. ۱۳۷۲ ش. مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
  23. طبری، محمد بن جریر. ۱۴۱۲ ق. جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
  24. طوسی، محمد بن حسن. بی‌تا. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  25. عیاشی، محمد بن مسعود. ۱۳۸۰ ق. التفسیر (تفسیر العیاشی). تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
  26. فراء، یحیی بن زیاد. ۱۹۸۰ م. معانی القرآن. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  27. فرات الکوفی، فرات بن ابراهیم. ۱۴۱۰ ق. تفسیر فرات الکوفی. تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مؤسسة الطبع و النشر.
  28. فضل‌الله، محمدحسین. ۱۴۱۹ ق. من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
  29. فیروزآبادی، مجدالدین محمد بن یعقوب. بی‌تا. تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس. لبنان: دار الکتب العلمیة.
  30. قاسمی، جمال‌الدین. ۱۴۱۸ ق. محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
  31. قشیری، عبدالکریم بن هوازن. ۲۰۰۰ م. لطائف الاشارات. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  32. قطب، سید. ۱۴۲۵ ق. فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
  33. قمی، علی بن ابراهیم. ۱۳۶۳ ش. تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
  34. کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله. ۱۴۲۳ ق. زبدة التفاسیر. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  35. ماتریدی، محمد بن محمد. ۱۴۲۶ ق. تأویلات أهل السنة. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
  36. ماوردی، علی بن محمد. بی‌تا. النکت و العیون. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
  37. مدرسی، محمدتقی. ۱۴۱۹ ق. من هدی القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
  38. مراغی، احمد مصطفی. بی‌تا. تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
  39. مغنیه، محمدجواد. ۱۴۲۴ ق. التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
  40. مقاتل بن سلیمان. ۱۴۲۳ ق. تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  41. مکارم شیرازی، ناصر. ۱۴۲۱ ق. الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع).
  42. واحدی، علی بن احمد. ۱۴۳۰ ق. التفسیر البسیط. امعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.

  • تاریخ دریافت 14 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 01 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 01 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403