اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

مدل حکمرانی عالمان دینی از عصر نادری تا ناصری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار پژوهشکده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
موقعیت علمای شیعه در دوره‌های مختلف با توجه به تغییراتی که در ساخت اجتماعی- سیاسی ایران رخ می‌داد دچار تغییر می‌شد و این گروه اجتماعی با توجه به همین تحولات، پایگاه نفوذ و حکمرانی خود را بازتعریف و تقویت می‌کردند. بنابراین پرسش این است که با توجه به مقایسه حکمرانی علمای شیعه در زمان صفویه و قاجاریه موقعیت آنها با چه تحولاتی رو به رو بوده و آنها چه گفتمانی را برای تقویت حکمرانی خود ترجیح دادند؟ این پژوهش با روش تحلیل تاریخی و بررسی تطبیقی به مقایسۀ دو دوره پرداخته و بر این ادعا است که علمای شیعه در عصر صفوی با نزدیکی به حکومت، حکمرانی «نهادی» پیدا کرده و توانست خود را در قالب یک «ساختار» صورت‌بندی کند؛ و با تعریف در «ساختار حاکمیت» به «کارکردهای حکمرانی» دست یابد. در عصر قاجاری روحانیت با بازتعریف موقعیت خود و استقلال از حکومت و نزدیک شدن به نیروهای اجتماعی، حکمرانی «اجتماعی» خود را تقویت کرده و از همکاری حداکثری با حکومت به گفتمان «تقابل ـ تعامل» در این دوره تغییر جهت یافت. به حدی که جریان کم رنگ «تقابلی» عصر صفوی در زمان مشروطه به شدت قوت گرفته و پررنگ شد. یافته‌های دیگر نشان می‌دهد علمای شیعه توانستند «ساختار حکومت» را به تغییر بنیادین وادارند و رهبری مبارزه با «اختیارات» بی حد و حصر «سلطنت» را طی انقلاب مشروطه به دست گیرند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Governance Model of Religious Scholars from the Naderi to the Naseri Eras

نویسنده English

Nayareh Dalir
Associate Professor, Institute of History, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده English

This study examines the governance model of Shi‘i religious scholars during the historical transformations from the era of Nader Shah Afshar to Naser al-Din Shah Qajar. The central question is: On what components did Shi‘i scholars base their governance model in response to new historical circumstances from the Naderi to the Naseri era? Employing a historical explanatory approach, the article analyzes the behavior of Shi‘i scholars across several periods, including the Afsharid, Zand, and early Qajar dynasties. The research posits that the survival of religious scholars after the adversities of the Afsharid era and their establishment of a form of social governance were instrumental in preserving and achieving their independence. The findings indicate that the governance model of Shi‘i scholars, shaped by diverse historical contexts, was grounded in the reconstruction of their societal position and the maintenance of social order.

کلیدواژه‌ها English

Shiite scholars
Safavid
Qajar
socio-political situation
  1. افندی، عبدالله بن عیسی بیگ (بی‌تا)، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، به کوشش احمد حسینی اشکوری، ج 5، بیروت: موسسه‌التاریخ العربی.
  2. الگار، حامد (1369)، دی‍ن و دول‍ت در ای‍ران: ن‍ق‍ش ع‍ال‍م‍ان در دوره ق‍اج‍ار (ترجمه ابوالقاسم سری)، تهران: توس.
  3. امین، محسن (1403)، أعیان‌الشیعه (به‌کوشش حسن امین)، ج 7، 9 و 10، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
  4. امینی، ابراهیم بن میر جلال‌الدین (1383)، فتوحات شاهی (به کوشش محمدرضا نصیری)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  5. انصاری، مرتضی بن محمدامین (1413)، المکاسب، ج 2، قم: مجمع ‌الفکر الاسلامی.
  6. اشراقی، احسان (مهر ـ آبان 1351)، «معرفی چند سند تاریخی»، بررسی‌های تاریخی، 7(4)، 109 و 110.
  7. استرآبادی، م.م. (1377)، جهانگشای نادری (تصحیح س.ع انوار)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  8. اداره آرشیو عثمانی (2014)، مکاتبات محمود اول و نادرشاه؛ دفتر سوم نامۀ همایون، استانبول: اداره کل آرشیوهای دولتی نخست‌وزیری جمهوری ترکیه.
  9. اوتر، ژان (1363)، سفرنامه ژان اوتر عصر نادرشاه (ترجمه علی اقبالی)، چاپ اول، تهران: انتشارات جاویدان.
  • آزادکشمیری، محمدعلی بن محمدصادق (بی‌تا)، نجوم‌السماء فی تراجم‌العلماء (شرح‌حال علمای شیعه قرن‌های یازدهم، دوازدهم و سیزدهم هجری قمری)(تصحیح: هاشم محدث)، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1403)، الذریعه الی تصانیف الشیعه (به کوشش احمد بن محمد حسینی)، ج 9 و 12، بیروت: دارالاضواء.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1430)، طبقات أعلام‌الشیعه، چاپ اول، ج 4، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • آل عصفورالبحرانی، محمدعلی بن الشیخ محمدتقی (1396)، تاریخ البحرین المسمی: الذخائر فی جغرافیا البنادر و الجزائر (محقق: وسام‌ عباس السبع)، چاپ اول، قم: دار زین‌العابدین.
  • باسورث، کلیفورد ادموند (1381)، سلسله‌های اسلامی جدید (به کوشش فریدون بدره‌ای)، چاپ اول، تهران: انتشارات باز.
  • بروجردی طباطبایی، حسین (بی‌تا)، رسالۀ توضیح‌المسائل (انیس المقلدین فی احکام الدین)، بی‌جا: دفتر آیت‌الله‌العظمی حسین بروجردی.
  • بلو، دیوید (1396)، شاه‌عباس (ترجمه خسرو خواجه‌نوری)، تهران: امیرکبیر.
  • پری، جان. ر (1381)، کریم‌خان زند (ترجمۀ علی‌محمد ساکی)، چاپ اول، تهران: انتشارات آسونه.
  • تنکابنی، محمد بن سلیمان (1383)، قصص العلماء (به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی)، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  1. جعفریان، رسول (1388)، اطلس شیعه، چاپ دوم، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
  • جعفریان، رسول (1398)، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج 1، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • جنابدی، میرزا بیگ بن حسن (بی‌تا)، روضه الصفویه، ج 1، بی‌جا: بی‌تا.
  • حائری، عبدالهادی (1381)، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران: امیرکبیر.
  • حائری، عبدالهادی (1381)، نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب، تهران: امیرکبیر.
  • حکیم، حسن عیسی (1427)، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج 4 و 5، قم: المکتبه الحیدریه.
  • خوانساری، محمدباقر بن زین‌العابدین (1390)، روضات‌الجنات فی ‌احوال‌العلماء و السادات، ج 1، 2، 6 و 7، قم: اسماعیلیان.
  • دلیر، نیره (پاییز و زمستان 1400)، «مفهوم ظل‌اللهی در عصر نادرشاه و تحولات اجتماعی ـ سیاسی بر اساس تکوین مناسبات جدید دانش ـ قدرت»، فصلنامۀ علمی ـ پژوهشی جامعه‌شناسی تاریخی، 13 (2).
    1. 1001.1.23221941.1400.13.2.13.4
  • دولت‌آبادی، یحیی (1362)، حیات یحیی، چاپ چهارم، ج 1، تهران: عطار.
  • رستم الحکما، محمدهاشم (1352)، رستم التواریخ (به تصحیح محمد مشیری)، تهران: امیرکبیر.
  • رنجبر، محمدعلی (بهار 1389)، «رابطۀ نهاد سیاسی و مذهبی در حکومت زندیه؛ دورۀ تعامل محدود»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا (س)، 83(5).
  • زرگری‌نژاد، غلامحسین (1398)، سیاست‌نامه‌های قاجاری: سی‌ویک اندرزنامۀ سیاسی عصر قاجار، چاپ دوم، ج 1، تهران: نگارستان اندیشه.
  • سبحانی تبریزی، جعفر (1418)، موسوعه طبقات‌الفقهاء، ج 13، قم: موسسۀ امام صادق (ع).
  • شفتی، سید محمدباقر (1427)، مقاله فی تحقیق إقامة الحدود فی هذه الأعصار (به کوشش علی اوسط ناطقی و لطیف فرادی)، قم: موسسۀ بوستان کتاب.
  • شوشتری، میر عبداللطیف‌خان (1363)، تحفه العالم و ذیل التحفه، به اهتمام صمد موحد، تهران: طهوری.
  • شیروانی، زین‌العابدین بن اسکندر (1315)، بستان‌السیاحه، چاپ اول، تهران: چاپخانۀ احمدی.
  • صدر، حسن (بی‌تا)، تکمله‌الامل الآمل (به کوشش حسینعلی محفوظ و عدنان دباغ)، ج 5، بی‌جا: دار المورخ‌العربی.
  • صفت گل، منصور (1381)، ساختار نهاد و اندیشه دینی در عصر صفوی، تهران: رسا.
  • غروی، محمد (1420)، مع علماء النجف الاشرف، چاپ اول، ج 1، بیروت: دارالثقلین.
  • غفاری قزوینی، احمد (1343)، تاریخ جهان‌آرای، تهران: کتاب‌فروشی حافظ.
  • غفاری کاشانی، ابوالحسن (1369)، گلشن مراد (به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد)، چاپ اول، تهران: انتشارات زرین.
  • غفاری کاشانی، احمد بن محمد (1404)، تاریخ نگارستان (به کوشش مرتضی مدرس گیلانی)، تهران: کتاب‌فروشی حافظ.
  • فتح‌اللهی، م.ع (1395)، تکاپوی ملیت ایرانی در قرن دوازدهم هجری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • فرانکلین، ویلیام (1358)، مشاهدات سفر از بنگال به ایران (محسن جاویدان، ترجمه)، تهران: مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی.
  • فریزر، جیمز بیلی (1363)، تاریخ نادرشاه افشار، ترجمه ابوالقاسم ناصرالملک، تهران: نشر پایا.
  • فسایی، حسن بن حسن (1382)، فارس نامۀ ناصری (تصحیح منصور رستگار فسایی)، ج 1، تهران: امیرکبیر.
  • قمی، قاضی احمدبن شرف‌الدین (1383)، خلاصه التواریخ (تصحیح احسان اشراقی)، تهران: دانشگاه تهران.
  • قمی، عباس (1368)، الکنی و الالقاب، ج 2، تهران: مکتبه‌الصدر.
  • قمی، ابوالقاسم بن حسن (بی‌تا)، اصول دین، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، نسخۀ خطی به شمارۀ 185859، برگ 52 و 53.
  • کاشف‌الغطاء، شیخ‌جعفر (بی‌تا)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء، ج 1، خراسان: مکتب الإعلام الإسلامی.
  • کدیور، جمیله (1378)، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، چاپ اول، تهران: طرح نو.
  • کرمانشاهی، احمد بن محمدعلی (1373)، مرآت‌الاحوال جهان‌نما (به کوشش موسسۀ علامه وحید بهبهانی)، چاپ اول، ج 1، قم: انتشارات انصاریان.
  • کوثرانی، وجیه (1402)، فقیه و سلطان (ترجمۀ یاسین عبدی)، چاپ اول، تهران: پارسه.
  • گرجی، ابوالقاسم (1397)، تاریخ فقه و فقها، تهران: سمت.
  • گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین (1356)، مجمل‌التواریخ (به کوشش مدرس رضوی)، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
  • لمبتون، ا.ک.س (1362)، مالک و زارع در ایران (ترجمۀ منوچهر امیری)، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • رکن زاده محمدحسین و فریدون آدمیت (1337)، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، ج 1 و 2، تهران: کتاب‌فروشی‌های اسلامیه و خیام.
  • مدنی شیرازی، سید علی‌خان (بی‌تا)، سلافه‌العصر فی محاسن اعیان العصر، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، نسخۀ خطی به شماره 9372، برگ 327.
  • مرادی خلج، محمد مهدی، حاجیان پور، حمید، عبدی، زهرا (1394)، پراکنش علما در سدۀ دوازدهم، نشریه شیعه شناسی - بهار 1394 - شماره 49، ص 187 – 206.
  • مرعشی، میرزا محمدخلیل (1362)، مجمع‌التواریخ، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: طهوری و سنایی.
  • مروی، محمدکاظم (1364)، عالم‌آرای نادری، تصحیح محمدامین ریاحی، اصفهان: نقش‌جهان.
  • مستوفى‏، محمد محسن (1375)، زبده التواریخ‏ (تصحیح بهروز گودرزى)‏، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  • موسوی جزائری تستری، سید عبدالله (1409)، الإجازه الکبیره (به کوشش شیخ محمد سمامی حائری)، چاپ اول، قم: مکتبه آیت‌الله‌العظمی المرعشی النجفی.
  • موسوی شفتی، محمدمهدی بن محمدعلی (بی‌تا)، غرقاب (به کوشش مهدی باقری سیانی و محمود نعمتی)، بی‌جا: کانون پژوهش.
  • میرزا سمیعا، محمدسمیع (1332)، تذکره‌الملوک (به کوشش محمد دبیرسیاقی)، تهران: کتاب‌فروشی طهوری.
  • نامی اصفهانی، محمدصادق (1363)، تاریخ گیتی‌گشا (به کوشش عبدالکریم بن علی‌رضا شریف)، تهران: اقبال.
  • نجفی جواهری، محمدحسن (1362)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (به کوشش عباس قوچانی)، چاپ هفتم، ج 21، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417 ق) عوائد الأیام، مرکز تخصصی فاطمه الزهرا (س) اصفهان ، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  • نوایی، عبدالحسین (1368)، نادرشاه و بازماندگانش به همراه نامه‌های سلطنتی و اسناد سیاسی و اداری، تهران: زرین.
  • نوربخش، حسین (1358)، بندرلنگه در ساحل خلیج‌فارس، چاپ اول، بندرعباس: ادارۀ کل فرهنگ و هنر استان هرمزگان.
  • هاشم‌میرزا (1379)، زبور آل داود، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب.

  • تاریخ دریافت 05 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 14 مرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار 01 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404