اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

گفتمان کاوی انتقادی روایت «سلسله الذّهب» بر مبنای نظریه گفتمانی نورمن فرکلاف

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان
1 گروه علوم قرآن و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآنی و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، ایران
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه میبد
چکیده
حدیث «سلسله الذّهب»، از مشهورترین احادیث امام رضا(ع) است که در جمع انبوه محدّثان و مردم نیشابور و با تأکید ویژه بر دو محور کلامی«توحید» و «امامت» بیان شد و در طول تاریخ مورد توجه تاریخ پژوهان و حدیث پژوهان بسیاری قرار داشته است. نوشتار حاضر می کوشد با کاربست روش تحلیل گفتمان انتقادی، ضمن تحلیل ساختار زبان متن حدیث و نیز تفسیر و کارکردهای مربوط به بافت و دلالت های سطح کاربردشناختی گفتمان، انگیزه ها و جریان های غالب گفتمانی و تقابل گفتمان امام رضا(ع) را در برابر گفتمان های رقیب مشخص سازد. بر اساس نتایج این پژوهش در مدل تحلیل گفتمان انتقادی، امام(ع)، با بیان این روایت، عدم حقانیت جریان سیاسی خلفا، امویان و عباسیان را به چالش می کشد و حقّ ولایت را در انحصار معصومین(ع) از جمله خودش معرفی می کند. روشنگری تبیینی در برابر فرقه های انحرافی درون شیعی نظیر: واقفیه، اسماعیلیه، زیدیه، غُلات و صوفیه و نیز یادآوری آیات ولایت و ابلاغ مجدد پیام غدیر و «فلسفه سیاسی اسلام و تشیّع»، از گفتمان کاوی این روایت مشخص می گردد. امام رضا(ع) با این حدیث، در صدد بیان جهان بینی توحیدی اصیل اسلام با توجه به اقتضائات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن عصر و باز تعریف طریق سعادت و ایمنی از عذاب الهی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The discourse of critical exploration of the narrative of "Golden Dynasty" based on Norman Fairclough's discourse theory

نویسندگان English

mohammad soleimani 1
mohammad mahdi ajilianmafogh 1
mahdi ahmadi 2
Ahmad Zarezardini 3
1 Department of Quran and Jurisprudence, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Department of Quranic Sciences and Jurisprudence, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University, Iran
3 , Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology , Meybod University, Meybod, Iran
چکیده English

The "Silsilat al-Dhahab" hadith, one of the most renowned narrations attributed to Imam Reza (peace be upon him), was articulated in the presence of a large gathering of hadith scholars and the public in Nishapur, emphasizing two central theological themes: monotheism (tawhid) and divine leadership (imamate). This hadith has garnered significant attention from historians and hadith scholars throughout history. The present study employs the method of Critical Discourse Analysis (CDA) to examine the linguistic structure of the hadith’s text, interpret its contextual functions, and explore the pragmatic implications of its discourse. The analysis aims to identify the dominant discursive motivations and flows, as well as the oppositional dynamics between Imam Reza’s discourse and competing discourses of his era. Drawing on the CDA framework, the findings suggest that through this narration, Imam Reza (peace be upon him) challenges the legitimacy of the political authority of the caliphs, Umayyads, and Abbasids, while asserting the exclusive right of divine leadership for the infallible Imams, including himself. The hadith also serves as a clarifying response to deviant intra-Shi‘i sects such as the Waqifiyya, Ismailiyya, Zaydiyya, Ghulat, and Sufis, while reaffirming the Qur’anic verses on divine guardianship (wilaya), reiterating the message of Ghadir, and articulating the political philosophy of Islam and Shi‘ism. Through this hadith, Imam Reza (peace be upon him) seeks to elucidate the authentic monotheistic worldview of Islam, tailored to the cultural, social, and political exigencies of his time, while redefining the path to salvation and protection from divine punishment

کلیدواژه‌ها English

Discourse
Discourse Analysis
Critical Discourse Analysis
Al-Dahahab Dynasty
Imam Reza (AS)
  1. قرآن کریم. مترجم: علی مشکینی (1403 ق). قم: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
  1. ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۵ ش)، الامالی، تهران: انتشارات کتابچی.
  2. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1372 ش). التوحید، ترجمه: حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری، چاپ اول، تهران: نشر صدوق.
  3. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1372 ش). عیون اخبار الرضا (ع). قم: انتشارات جامعه مدرسین.
  4. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1361 ش). معانی الأخبار. قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1361 ش.
  5. ابن جوزی، سیوسف بن قز اوغلی (1۴۲۶ ق). تذکره الخواص، قم: مجمع جهانی اهل‌بیت.
  6. ابن حجر هیتمی، احمد بن محمد (1۳۸۵ ق). الصواعق المحرقه فی ردّ علی اهل اابدع و الزندقه، قاهره: مکتبه القاهره.
  7. ابن صباغ مالکی، علی بن احمد (1۴۲2 ق). الفصوص المهمه فی معرفه الائمه، قم: دار الحدیث.
  8. ابن صلاح، عثمان بن عبدالرحمن (1992 م). طبقات الفقهاء، تحقیق: محیی الدین علی نجیب، بیروت: دار البشائر الإسلامیه.
  9. ابن عثیمین، محمد بن صالح (1412 ق). لقاء الباب المفتوح، دروس صوتیه قام بتفریغها موقع الشبکه الإسلامیه.
  10. ابن معروف، محمد بن عبد الخالق (بی‌تا). فرهنگ کنز اللغات، مصحح: رضا علوی نصر، تهران: مکتبه المرتضویه.
  11. ابن منظور، محمد بن مکرم (1369 ق). لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
  12. ابو نعیم، احمد بن عبدالله (۱۴۰۷ ق). حلیه الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت: دار الکتب العربی.
  13. اربلی، علی بن عیسی (1382). کشف الغمه فی معرفه الأئمه؛ تهران: انتشارات اسلامیه.
  14. ازهری، محمد بن احمد (1421 ق). تهذیب اللغه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  15. الهامی، داود (1372 ش). «تشیع در گذرگاه تاریخ: دعوت از امام رضا (ع) برای سفر به ایران»، قم: مجله درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره ۵، 32 تا 44.
  16. الهی زاده، محمدحسین (1390 ش). تدبری در سیره تاریخی اهل‌بیت (ع)، چاپ اول، مشهد: به نشر (انتشارات آستان قدس رضوی).
  17. انصاری نیا، زری؛ خزعلی، انسیه (1397 ش). پایان‌نامه دکتری با عنوان: تحلیل گفتمان مناظرات امام رضا با مخالفان، دانشگاه الزهراء
  18. آقاگل­زاده، فردوس (1385 ش). تحلیل گفتمان انتقادی، چاپ اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی با همکاری دانشگاه تربیت مدرس.
  19. بخاری، محمد بن اسماعیل (1422 ق). صحیح البخاری، الطبعه الأولی، دمشق: دار طوق النجاه.
  20. بشیر، حسن (1398 ش). «امام و امامت در گفتمان امام رضا (ع)»، فصلنامه علمی فرهنگ رضوی، دوره ۷، شماره ۴، (پیاپی ۲۸)، 29 تا 57.
  21. بشیر، حسن (1395 ش). کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
  22. پارسا، فروغ و همکاران (1397 ش). معناشناسی و مطالعات قرآنی (مجموعه درس گفتارها)، چاپ اول، تهران: انتشارات نگارستان اندیشه.
  23. پاکتچی، احمد و همکاران (13۹2 ش). ابعاد شخصیت و زندگی حضرت امام رضا (ع)، تهران: نشر دانشگاه امام صادق (ع).
  24. ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1414 ق). فقه اللغه، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  25. جوادی آملی، عبدالله (1387 ش). سیره رسول اکرم (ص) در قرآن، تنظیم و نگارش: حسن واعظی محمدی، قم: مرکز نشر اسراء.
  26. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (۱۳۷۵ ش). تاریخ نیشابور، ترجمه محمدحسین خلیفه، تصحیح: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر آگه.
  27. حبیبی تبار؛ حسن و مروجی طبسی، محمد محسن (139۲ ش). «توحید و امامت در حدیث سلسله‌الذّهب»، فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی، دوره ۲۲، شماره ۴۱،93 تا ۵۷.
  28. حموی بغدادی، یاقوت بن عبدالله (۱۳۹۹ ش). معجم البلدان، بیروت: دار الإحیاء التراث العربی.
  29. خنجی اصفهانی، فضل‌الله بن روزبهان، (۱۳۸۴ ش). مهمان‌خانه بخارا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  30. خنجی اصفهانی، فضل‌الله بن روزبهان، (13۷۵ ش). وسیله الخادم. مترجم: نثار احمد زین پوری، قم: موسسه انصاریان.
  31. خوش‌منش، ابوالفضل (1391 ش). دو پیشوال ملل؛ حضرت ابراهیم (ع) و حضرت رضا (ع)، مشهد: بنیاد فرهنگی و هنری امام رضا (ع).
  32. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1429 ق). مفردات ألفاظ القرآن، الطبعه الرابعه، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، المدینه: طلیعه النور.
  33. رحمانی، محمد (1375 ش). «بررسی حدیث سلسله‌الذّهب»، مجله فصلنامه علوم حدیث، شماره 2، 57 تا 78.
  34. شکرانی، رضا و همکاران (1390 ش). «بررسی روش گفتمان کاوی و چگونگی کاربست آن در مطالعات قرآنی»، فصلنامه پژوهش، سال سوم، شماره اول،93 تا 122.
  35. شکرانی، رضا و همکاران (1389 ش). «گفتمان کاوی و کاربست آن در متون روایی»، فصلنامه پژوهش، سال دوم، شماره دوم،71 تا 100.
  36. صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد (1414 ق). المحیط فی اللغه، محقق: محمدحسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتب.
  37. طوسی، محمد بن حسن (1414 ق). الأمالی، قم: بنیاد بعثت.
  38. عارف نژاد، ابوالقاسم (1394 ش). «واکاوی فضای گفتمانی نیشابور در زمان فضل بن شاذان»، فصلنامه علمی پژوهشی خراسان بزرگ، سال ششم، شماره ۲۱، 31 تا 47.
  39. فراهیدی، خلیل بن احمد (1409 ق). العین، قم: مؤسسه دار الهجره.
  40. فرکلاف، نورمن (1379 ش). تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه: فاطمه شایسته پیران و همکاران، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
  41. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415 ق). القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  42. قندوزی، سلیمان بن‌ابراهیم (1۴۲۲ ق). ینابیع الموده لذوی القربی، قم: دار الاسوه للطباعه و النشر.
  43. لیثی واسطی، علی بن محمد (1376 ش). عیون الحکم و المواعظ، تصحیح و تنظیم: حسین حسینی بیرجندی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
  44. مجلسی، محمد باقر (1402 ق). بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (ع)، ترجمه ابوالحسن موسوی همدانی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  45. مجیدی، حسن (1392 ش). «تحلیل گفتمان مناظره‌های امام رضا (ع)»، مجله فرهنگ رضوی، شماره ۲، 9 تا 39.
  46. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس، مصحح: علی شیری، بیروت: دار الفکر.
  47. مرعی، حسین عبدالله (1413 ق). القاموس الفقهی، بیروت: دار المجتبی.
  48. مروارید، علی‌اصغر (بی‌تا). بدایع الفقهیه، بی‌جا.
  49. مصطفی، ابراهیم و همکاران (1989 ش). المعجم الوسیط، استانبول: دار الدعوه.
  50. معروف، بشار عواد و همکاران (1434 ق). المسند المصنّف المعلّل، دار الغرب الإسلامی.
  51. معلوف، لویس (2000 م). المنجد فی اللغه العربیه المعاصره، بیروت: دار المشرق.
  52. مقدس، محمود (1399 ش). «تحلیل مناظرات امام رضا (ع)‌ بر مبنای نظریه گفتمانی لاکلاو و موفه»، دو فصلنامه پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی، شماره ۱۴. ۶۳ تا ۸۹.
  53. موسوی، حسین بن یوسف (1410 ق). الإفصاح فی فقه اللغه، محقق: عبد الفتاح صعیدی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
  54. مهنا، عبدالله علی (1413 ق). لسان اللسان، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  55. میرحسینی، یحیی؛ هاشمی، زهرا) ۱۴۰۰ ش). «خوانش تاریخی-گفتمانی حدیث سلسله‌الذّهب»، مجله مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۶۹، سال بیست و هفتم، 115 تا 134.
  56. ولوی، علی‌محمد؛ بختیاری، زهرا (۱۳۹۸ ش). «واکاوی دلایل استناد علی بن موسی‌الرضا (ع)»، فصلنامه علمی فرهنگ رضوی، سال هفتم، شماره ۳، 201 تا 330.
  57. هاشمی شاهرودی، محمود (۱۳۸۵ ش). فرهنگ فقه فارسی، قم: موسسه دائره المعارف فقه فارسی.
  58. Fairclough, Norman(2003). Analysing Discourse, New York and London: Routledge.

  • تاریخ دریافت 14 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 02 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 03 خرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار 03 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404