اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

تحلیلِ چند مولفه‌ای کنش انسان در قرآن بر پایه نظریه شناختی-رفتاری و رویکردهای تفسیری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد علوم قرآنی-اعجاز، پژوهشکده مطالعات میا ن‌رشته‌ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استادیار پژوهشکده مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
چکیده
تحلیلِ چند مولفه‌ای کنش انسان در قرآن بر پایه نظریه شناختی-رفتاری و رویکردهای تفسیری

چکیده

یکی از مسائل بنیادین در الهیات قرآنی، تبیین نسبت میان اراده انسان و مشیت الهی در کنش‌های انسانی است. در نگاه نخست، آیات قرآن تصویری پیچیده و گاه چندلایه از علل و عوامل مؤثر بر رفتار انسان ارائه می‌دهند؛ با این حال، تاکنون پژوهشی نظام‌مند برای استخراج این عوامل و سنجش میزان تأکید قرآن بر هر یک از آن‌ها صورت نگرفته است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قرآن چه عواملی را در شکل‌گیری کنش‌های انسانی مؤثر می‌داند و کدام‌یک از این عوامل از بسامد بالاتری برخوردارند؟

برای پاسخ به این پرسش، آیات مرتبط از جزءهای اول تا پنجم، دهم تا پانزدهم و بیست و پنجم تا سی‌ام قرآن، به روش توصیفی‌-تحلیلی استخراج و تحلیل شدند. تحلیل‌ها نشان داد که عوامل مؤثر بر کنش انسان در قرآن را می‌توان در چهار دسته کلی جای داد: ۱) مشیت الهی، ۲) اراده و اختیار انسان، ۳) نقش توأمان انسان و خدا، و ۴) عوامل خارجی مانند شیطان، محیط و سنت‌های خانوادگی. یافته‌ها حاکی از آن است که در ۴۱٪ آیات، کنش مستقیماً به انسان نسبت داده شده، در ۳۲٪ آیات تعامل انسان و خدا مورد تأکید قرار گرفته، ۱۶٪ آیات کنش را به خدا منتسب دانسته و در ۱۲٪ به عوامل خارجی اشاره شده است. این نتایج نشان می‌دهد که علی‌رغم سلطه مشیت و قدرت الهی در هستی، قرآن سهم چشمگیری برای اراده و مسئولیت انسان در رفتارهایش قائل است؛ مسئله‌ای که می‌تواند مبنای نظری مهمی در گفت‌وگوی میان الهیات اسلامی، فلسفه اخلاق و روان‌شناسی رفتاری باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Multifaceted Analysis of Human Action in the Quran Based on Cognitive-Behavioral Theory and Interpretive Approaches

نویسندگان English

Roghayeh Ranginkaman 1
Qhasem Darzi 2
1 .M.A. in Qur'anic Sciences-Miracles, Research Institute for Interdisciplinary Qur'anic Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Research Institute for Interdisciplinary Qur'anic Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

A Multifaceted Analysis of Human Action in the Quran Based on Cognitive-Behavioral Theory and Interpretive Approaches

Abstract

One of the fundamental issues in Quranic theology is explaining the relationship between human will and divine volition in human actions. At first glance, Quranic verses present a complex and sometimes multilayered picture of the causes and factors influencing human behavior. However, no systematic research has yet been conducted to extract these factors and measure the degree of the Quran's emphasis on each of them. The main question of this research is: what factors does the Quran consider effective in shaping human actions, and which of these factors have a higher frequency?

To answer this question, relevant verses from parts 1 to 5, 10 to 15, and 25 to 30 of the Quran were extracted and analyzed using a descriptive-analytical method. The analyses showed that the factors influencing human action in the Quran can be categorized into four general groups: 1) Divine volition, 2) Human will and free choice, 3) The simultaneous role of both human and God, and 4) External factors such as Satan, environment, and family traditions. The findings indicate that in 41% of the verses, action is directly attributed to humans, in 32% the interaction between human and God is emphasized, in 16% action is attributed to God, and in 12% external factors are mentioned. These results demonstrate that despite the dominance of divine will and power in existence, the Quran grants a significant role to human will and responsibility in their actions; an issue that can serve as an important theoretical basis for dialogue among Islamic theology, moral philosophy, and behavioral psychology.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Quran
Human Action
Agent of Action
Internal
External
1.    قرآن کریم. ترجمه حسین انصاریان. (1383). قم: اسوه.‏
2.    ابن عاشور، محمدطاهر. (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
3.    ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
4.    ابن‏عربى، محمدبن‌علی. (1422 ق). تفسیر ابن عربی. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
5.    آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: منشورات محمدعلی بیضون.
6.    بیضاوى، عبدالله بن عمر. (1418 ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوى). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
7.    حسامی، فاضل؛ رفیق، محمد. (1397). مؤلفه‌های کنش از منظر قرآن کریم. فصلنامه علمی-پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی. 6(2). (130-107).
8.    درزی، قاسم؛ سلمان نژاد، مرتضی. (1398). فرآیندشناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در پژوهش‌های قرآنی؛ نمونه موردی: واژه «شاکله» در آیه 84 سوره اسراء. علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد. 51(1). (106-71).
9.    راغب، حسین بن محمد. (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیه.
10. رنگین‌کمان، رقیه. (1402). ارائه مدل مفهومی عوامل مؤثر بر کنش منفی انسان در قرآن کریم (مطالعه موردی 15 جزء).(پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی). پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج). https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/2aaa8b4659b9c7b60bbfdf060be41096
11. ریتزر، جورج. (1389). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. مترجم: محسن ثلاثی. تهران: علمی.
12. سیف، علی‌اکبر. (1392). روان‌شناسی تربیتی. تهران: دانشگاه پیام نور.
13. صلیبا، جمیل و منوچهر صانعی دره‌بیدی. (1366). فرهنگ فلسفی، تهران: انتشارات حکمت.
14. طباطبایی، محمدحسین. (1374). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
15. طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1415 ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
16. طنطاوی جوهری. (1997 م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. مصر: نهضَة المصر.
17. فخر رازى، محمد بن عمر. (1420 ق). تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
18. فیروزآبادی محمد بن یعقوب و مرتضی زبیدی محمد بن محمد. (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
19. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 ق)، کتاب العین، قم: مؤسسه دار الهجرة.
20. قائمی، مرتضی؛ قتالی، سیدمحمود. (1392). بررسی ساختار نحوی – بلاغی حرف «لو» و کاربرد آن در قرآن کریم. پژوهش‌های ادبی-قرآنی. 1(1). 16-1.
21. قرشی بنایی، علی‌اکبر. (1412 ق). قاموس القرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
22. کاشانی، فتح‏الله. (1336). منهج الصادقین. تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
23. گیدنز، آنتونی. (1382). جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.
24. مصطفوی، حسن. (1385). التحقیق فی کلمات القرآن. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
25. مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26. موسوی هادی و حسنی سیدحمیدرضا. (1397). انسان کنش شناسی صدرایی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
27. میرسپاه، اکبر و حقیقتیان، منصور؛ صادقی امینی، محسن. (1391). تحلیلی بر محرک کنش با رویکرد مقایسه‌ای بین دیدگاه‌های جامعه شناسان غربی و اسلام. معرفت فرهنگی اجتماعی. 3(2). (48-28).
28. وبر، ماکس. (1392). روش‌شناسی ماکس وبر؛ بررسی انتقادی مبانی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 2(14). (122-97).
29. مدرسی، (1419 ق)، من هدی القرآن، تهران: دار محبی الحسین.
30.  عمیدی مظاهری، مریم؛ درزی، قاسم. (1392). کانون کنترل انسان در قرآن با تأکید بر مفهوم جبر و اختیار. دو فصلنامه تخصصی پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم. 4(1). (124-113).

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 27 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار 30 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404