تأثیر تحولات جوامع شیعی معاصر بر روی‌کردهای عاشوراپژوهی غربیان

خانی (فرهنگ مهروش), حامد

doi:10.22034/iscw.2025.2053085.1137

تأثیر تحولات جوامع شیعی معاصر بر روی‌کردهای عاشوراپژوهی غربیان

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

حامد خانی (فرهنگ مهروش)

دانشیار گروه الهیات، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.

10.22034/iscw.2025.2053085.1137

چکیده

نخستین کوشش‌ها برای تحلیلِ آیین‌های شیعیان در روزِ عاشوراء از منظرِ علومِ اجتماعیِ نوین اندکی پیش از دهۀ 1960م/ 1340ش و تقریباً یکی دو سال پیش‌تر از آن پای گرفت که اسلام‌گرایانِ شیعیِ معاصر فعالیت‌های سیاسیِ خود را به رهبریِ امام خمینی (ره) آغاز کنند. ارائۀ چنین تحلیل‌هایی تا سال‌های اخیر هم استمرار یافته است. این سال‌ها برای شیعیان سال‌هایی مقارن با تحولاتِ اجتماعی و فرهنگیِ بسیار بوده‌اند. ازجملۀ این تحولات می‌توان به پیروزیِ انقلابِ اسلامیِ ایران، گسترشِ تنش‌ها میانِ شیعیان و رژیمِ اسرائیل با حملۀ‌ اسرائیل به جنوبِ لبنان در 1982م/ 1361ش، اهمیت یافتنِ ایران در میانِ اسلام‌گرایان بعد از حادثۀ 11 سپتامبر 2001م/ 1380ش، یا مثلاً توسعۀ راه‌پیماییِ اربعین در سال‌های بعد از اعدامِ صدام حسین در 2006م/ 1385ش و حضور گستردۀ شیعیان در آن از جای‌جای جهان اشاره کرد. از منظرِ مطالعاتِ فرهنگی و هم از منظرِ مطالعاتِ امنیتی، این یک پرسش مهم است که گسترشِ فعالیت‌های سیاسیِ اسلام‌گرایانِ شیعی و تحولاتِ ژئوپولیتیکیِ کلان در جهانِ تشیع چه تأثیری بر روی‌کرد و روش و اهدافِ این مطالعات نهاده‌اند. مطالعۀ پیش‌رو کوششی برای پاسخ به همین مسئله است و بر مبنای پذیرش این اصل صورت می‌پذیرد که مطالعاتِ غربیان در این زمینه می‌توانند بازتابانندۀ ذهنیّتِ جمعیِ غربی‌ها نسبت به جهانِ تشیع دانسته شود. فرضیۀ بحث آن است که با تحولِ تدریجیِ قدرتِ سیاسیِ شیعیان روی‌کرد و اهدافِ چنین مطالعاتی تحول یافته‌اند. ره‌یافتِ این مطالعه بر ترکیبی از روش‌های مطالعاتِ تحلیلی و تطبیقی استوار است؛ روش‌هایی تحلیلی هم‌چون تحلیل محتوای رسانه‌ای با تفسیر پیام‌ها و خوانش دقیق آن‌ها، و روش‌هایی از جنس آن‌چه در مطالعات تطبیقیِ خُرد استفاده می‌شوند.

کلیدواژه‌ها

شیعه‌هراسی

آیین‌های عاشورا

تشیع سنتی

تجددگرایی شیعی

اسلام‌گرایی

موضوعات

جهان معاصر

عنوان مقاله English

Contemporary Shiite Societies: Shaping Western ʿĀshūrāʾStudies

نویسنده English

Hamed Khani (Farhang Mehrvash)

Associate Professor, Department of Theology, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran.

چکیده English

The initial attempts to analyze the Shiite ʿĀshūrāʾ ceremony through the lens of modern social sciences began shortly before the 1960s coinciding with the early political activities of contemporary Iranian Shiite Islamists, and have continued into recent years. For Shiites, these decades have been marked by significant social and cultural developments. Key events include the victory of the Iranian Islamic Revolution in 1979, the escalation of tensions between Shiites and the Israel following the Israel attack on southern Lebanon in 1982, the heightened importance of Iran among Islamists after the September 11 attacks in 2001, and the development of the Arbaeen procession post the execution of Saddam Hussein in 2006, which saw widespread participation from Shiites globally. Western studies on the contemporary Shia ʿĀshūrāʾ ceremony reflect the collective mindset of Western academic circles and the broader cultural attitudes towards the Shiite world. This study seeks to address three primary questions: Firstly, how have these studies been influenced by the expansion of political activities among Shia Islamists? Secondly, what impact have major political and geopolitical developments in the Shia world had on the approach, methodology, and objectives of these studies? Thirdly, how has the Western perspective evolved from the initial studies to the present day?

کلیدواژه‌ها English

Shia-phobia

Ashura rituals

traditional Shia

modern Shiism

Islamism

قرآن کریم.
1. اسلامی، ق. (بی‌تا). پیوند اشک و خون ناگسستنی است (ویراست جدید). کانال تلگرامی «شهید آیت‌الله شیخ قاسم اسلامی (ره)». بازیابی‌شده در اسفند 1403، از پیوند [https://t.me/Sheikh_Ghasem_Eslami/890].
2. شریفیان، ج. (1376). دادگاه میکونوس و حقوق بین‌الملل. دیدگاه‌ها و تحلیل‌ها (بولتن ماهانۀ دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی)، 11(110)، 5–8.
3. مطهری، م. (1368). حماسۀ حسینی. انتشارات صدرا.
4. مطهری، م. (1390). جاذبه و دافعۀ علی (ع). انتشارات صدرا.
5. مهروش، ف. (1396). روزۀ عاشورا در دو سدۀ نخست هجری: دسته‌بندی و گونه‌شناسی روایات. علوم قرآن و حدیث، 49(2)، 51–79.
6. مهروش، ف. (1401). کشف پیوند آیین‌های شیعی عاشورا با قدرت سیاسی: تحلیل‌های دین‌شناختی کانتی، ایوب و کیپن‌برگ. دین و دنیای معاصر، 9(2)، 63–96.
7. مهروش، ف. (2023). تاریخ تحلیل‌های غربیان از خاستگاه آیین‌های عاشورائی. وقائع مؤتمر الاستشراق والامام الحسین (ع) (جلد 6، صص. 560–597). مؤسسۀ وارث الانبیاء.
8. نوربخش، ح. (1376). نوروز: رسوم ازیادرفته و آیین‌های روبه‌زوال. گزارش، (74)، 68–72.
9. هراتی، م.، لطیف‌پور، ه.، و حجازی، س. م. ک. (1391). عاشورا و تحولات اجتماعی ایران: عصر انقلاب اسلامی. پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 1(2)، 199–220.
10. Ayoub, Mahmoud (1978), Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of ‘Āshurā in Twelver Shiism, The Hague, Mouton.
11. Bashear, Suliman (1991), «ʿĀshūrā, an Early Muslim Fast», Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (ZDMG), no. 141.
12. Canetti, Elias (1962), Crowds and Power, Translated from the German by Carol Stewart, New York, Continuum, 1984.
13. Daneshgar, Majid & Ahmad Shah, Faisal & Mol, Arnold Yasin (2015), “Ashura in the Malay-Indonesian World: The Ten Days of Muḥarram in Sumatra as Depicted by Nineteenth-Century Dutch Scholars”, Journal of Shi'a Islamic Studies, Volume 8, Number 4, Autumn 2015.
14. Deeb, Lara (2001), “Living Ashura in Lebanon: Mourning Transformed to Sacrifice”, Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, vol. 25, no. 1.
15. Erickson Paige, Karen and Paige, Jeffrey (1981), The Politics of Reproductive Ritual, Berkeley, University of California Press.
16. Eum, IkRan (2008), “A Study on Current Culinary Culture and Religious Identity in the Gulf Region Focused on the Ashura Practice Among the Shia Muslims of Bahrain and Kuwait”, International Area Review, Vol. 11, no. 2.
17. Fibiger, Thomas (2010), “Ashura in Bahrain Analyses of an Analytical Event”, Social Analysis, Vol. 54, Issue 3, Winter 2010.
18. Fierro Bello, María Isabel (1995), “The Celebration of Āshūrā, in Sunni Islām”, Proceedings of the 14th Congress of the Union Européenne des Arabisants et Islamisants, Budapest, The Arabist, Vol. I.
19. Gluckman, Max (1963), Order and Rebellion in Tribal Africa, New York, Free Press.
20. Hawting, Gerald R. (1994), “The Tawwābūn Atonement and ʿĀshūrāʾ,” Jerusalem Studies in Arabic and Islam, vol. XVII.
21. Helfont, Samuel (2009), “The Muslim Brotherhood and the Emerging ‘Shia Crescent’”, Orbis, Volume 53, Issue 2. doi: 10.1016/j.orbis.2009.01.005.
22. Jacobsen, Thorkild (1970), Towards an Image of Tammuz and Other Essays on Mesopotamian Religiom and Culture, ed. W. L. Moren, Cambridge, Harvard University Press.
23. Kippenberg, Hans G. (2008), “Jeder Tag Aschura, jedes Grab Kerbala: Iran 1977–1981”, Gewalt als Gottesdienst: Religionskriege im Zeitalter der Globalisierung, München, C.H.Beck Verlag.
24. McMurray, Peter (2021), “Mobilizing Karbala: Sonic Remediations in Berlin Ashura processions”, Ethnic and Ratial Studies, vol. 10, no. 44.
25. Mervin, Sabrina (2006), “Les larmes et le sang des chiites: pratiques rituelles lors des célébrations de ‘Âshûrâ’ (Liban, Syrie)”, Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée, vol. 113.
26. Mirshahvalad, Minoo (2019), “Ashura in Italy: The Reshaping of Shi’a Rituals”, Religions, vol. 10 (3), no. 200. doi:10.3390/rel10030200.
27. Murray, Donette (2010), Us Foreign Policy and Iran: American–Iranian Relations since The Islamic Revolution, London/ New York, Routledge.
28. Nagel, T. (1980), Besprechung des Buches Redempting Sufferring in Islam…, Die Welt des Islams, vol. 20, Issue 3 (4).
29. NaKash, Yitzhak (1993), “An Attempt to Trace the Origin of the Rituals of ʿĀshūrāʾ”, Die Welt des Islams, vol. 33.
30. Norton, Augustus Richard (2005), “Ritual, Blood, and Shiite Identity: Ashura in Nabatiyya, Lebanon”, The Drama Review, vol. 49, no. 4, Winter 2005.
31. Obama, Barak (2007), Hearing before the Committee on Foreign Relations, United States Senate, One Hundred Tenth Congress, First Session, March 29, 2007, Senate Hearing 110-226, The U.S. Government Publishing Office[1].
32. Rappaport, Roy A. (1968), Pigs for the Ancestors: Ritual in the Ecology of a New Guinea People, New Haven: Yale University Press.
33. Schubel, Vernon James (1996), “Karbala as Sacred Space among North American Shi‘a”, Making Muslim Space in North America and Europe, ed. Metcalf, Barbara Daly, Berkeley: University of California Press, 1996, p. 186 ff.
34. Sindawi, Khalid (2001), The Maqatil in Shi¨ite Literature, Ph.D. thesis, Ramat Gan, Bar-Ilan University.
35. Tabar, Paul (2002), “’Ashura in Sydney: a transformation of a religious ceremony in the context of a migrant society”, Journal of Intercultural Studies, Vol. 23, No. 3.
36. Tabet, Michel (2012), “Les rituels de Achoura à Nabatiyé: institutionnalisation et rivalités politiques”, Leaders et partisans au Liban, ed. Franck Mermier & Sabrina Mervin, Paris, Karthala.
37. Turner, Victor (1977), The Ritual Process: Structure and Antistructure, New York, Cornell University Press.
38. Werblowsky, R. J. Z. (1981), “Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of 'Ashura in Twelver Shiʿism by Mahmoud Ayoub”, Numen, Vol. 28, Fasc. 2.
39. Wright, Robin and Baker, Peter (2004), ‘‘Iraq, Jordan See Threat to Election From Iran,’’ The Washington Post, Dec. 8, 2004.
40. Zuesse, Ivan M. (1987), “Ritual”, Encyclopedia of Religion, ed. Mircea Eliade, New York, MacMillan Publishing Company, vol. XII.
42. [1]. https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-110shrg39855/html/CHRG-110shrg39855.htm.