اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

بررسی توقیفی بودن مفهوم و مصداق خلیفه‌الله در قرآن و روایات معصومین (ع)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
ازجمله مباحثی که در حوزه قرآن‌پژوهی مطرح است بحث خلیفه‌الله است که در قرآن کریم چندین بار این واژه با صیغه‌های متفاوت آمده است. مفسران و پژوهشگران دین‌شناسی به دلیل اختلاف‌نظر در مقام خلیفه در ذیل آیه «انی جاعل فی الأرض خلیفه» (بقره/30) دیدگاه‌های متفاوتی را مطرح کرده‌اند. پندارهای تفسیری آنان در مواردی چون حقیقت مصداق خلیفه و مستخلف عنه، گوناگون است. این تحقیق با استفاده از شیوه توصیفی تحلیلی و مراجعه به کتب لغت و تفاسیر قرآن کریم و مراجعه به احادیث معصومین (ع) فراهم آمده و در پی پاسخ به این سؤال است که واژه خلیفه از حیث مفهومی و با توجه به قرائن به چه معناست و آیا مصادیق آن توقیفی است. یافته‌های پژوهش نشان می دهد خلیفه‌الله در هر عصری از جانب خداوند متعال معین و منصوب است و همواره زمین از حجت و خلیفه الهی خالی نیست. ازجمله دلایل این ادعا این است که در قرآن کریم این واژه خاص انبیا و اولیای الهی بکار رفته است. ازنظر قرآن کریم چون خلیفه الهی علم اسماء را از خداوند متعال دریافت نموده و بافضیلت علم و عصمت به مقامی رسیده که به امر خداوند متعال مسجود فرشتگان و به عالی‌ترین جایگاه در عالم خلقت رسیده یعنی مقام خلافت الهی در زمین که این امر جز با اراده حضرت حق امکان‌پذیر نیست. لذا افراد دیگر از جامعه بشری شایستگی منصب مقام خلافت خداوند را ندارند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the Confinement of the Concept and Example of the Caliph of God in the Qur'an and the Narrations of the Infallibles (Peace be upon them)

نویسندگان English

Naser Khazaee 1
Seyyed Mohammad Razavi 2
Seyyedeh Fatemeh Hashemi 3
1 PhD student, Department of Quran and Hadith Sciences, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

One of the topics in the field of Qur'anic research is the discussion of the Caliph of God, which has been mentioned many times in the Holy Qur'an with this word in various forms. AS) is provided and seeks to answer the question of what the word caliph means in terms of meaning and according to the evidence, and whether its examples are confiscated The result is that the Caliph of God is appointed and appointed by God Almighty in every age, and the earth is not always empty of divine authority and caliph. One of the reasons for this claim is that in the Holy Quran, this particular word is used by the prophets and saints. According to the Holy Quran, because the divine caliph received the knowledge of names from God Almighty and with the virtue of knowledge and infallibility reached the position that by the command of God Almighty the mosque of angels and reached the highest position in the world of creation, the position of the divine caliphate on earth. Right is not possible. Therefore, other people in human society are not worthy of the position of God's caliphate

کلیدواژه‌ها English

Taqifi
Mesdaq
Khalifa Allah
Narrations
Prophets
Saints
  1. قرآن کریم

    نهج‌البلاغه

    1. ابن عاشور، محمد الطاهر (ش 1420/ 2000 م) التحریر و التنویر. ج 1، تونس، الدارالتونسیة.
    2. ابن عربی، محی‌الدین (1369) فصوص‌الحکم، ترجمه و شرح صمدی آملی، تهران: انتشارات مولی.
    3. ابن فارس، احمد (1404) معجم مقاییس اللغه، قم، (بی‌جا).
    4. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419/ 1998) تفسیر ابن کثیر، ج 1، محشی: شمس‌الدین، محمد حسین، بیروت، دارالکتب
    5. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق) لسان العرب، بیروت، دار صادر للنشر و التوزیع.
    6. ابن‌بابویه، محمد بن علی (1377) عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2 مصحح مهدی لاجوردی، تهران، جهان.
    7. ابن‌سینا، حسین بن محمد (۱۳۷۵). الشفاء، تهران: انتشارات حکمت.
    8. بحرانی، سید هاشم (1416 ق) البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت تهران.
    9. جوادی آملی، عبدالله (1394) تسنیم، جلد 3، چاپ پنجم، قم، اسراء.
    10. حسینی همدانی، سید محمدحسین (1404) انوار درخشان. دمشق، دارالعلم.
    11. حسینی، محمد (1398). مبانی نظری منطق. تهران: انتشارات دانشگاهی.
    12. دوانی، جلال‌الدین محمد (۱۳۸۳). شرح عقاید عضدی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    13. راغب الاصفهانی، حسین بن محمد (1416 ق) مفردات الالفاظ القرآن‌الکریم، بیروت، دارالعلم.
    14. رضایی، کریم (1400). فلسفه زبان. تهران: انتشارات روشنگر.
    15. زمخشری، محمود بن عمر (1358) الکشاف، انتشارات: قاهره.
    16. سعیدی، رضا (1399). منطق و فلسفه. اصفهان: نشر آفتاب.
    17. شرتونی، سعید (1416 ق) أقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، تهران، دار الأسوه.
    18. طباطبایی، سید محمدحسین (1417) المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه: سید محمدباقر موسوی همدانی، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم.
    19. طبرسی، فضل بن حسن (548 ق) تفسیر مجمع‌البیان، مترجم: احمد بهشتی (1352) تهران، انتشارات فراهانی.
    20. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1357) جامع‌البیان فی تفسیر‌القرآن، بیروت، دارالعلم.
    21. طریحی، فخرالدین بن محمد (1357) مجمع البحرین، مترجم: احمد حسینی اشکوری، تهران، مکتبه المرتضویه.
    22. طوسی، نصیرالدین (۱۳۸۶). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات حکمت.
    23. طیب، سید عبدالحسین (1378) تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام.
    24. غزالی، امام محمد (۱۳۹۰) احیاء علوم الدین. قم: انتشارات دارالکتب الاسلامیه
    25. فارابی، ابونصر محمد بن محمد (۱۳۸۰). آراء اهل المدینة الفاضلة. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    26. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (۱۳۸۳). حکمة‌الاشراق. ترجمه ج. دینانی. تهران: انتشارات طرح نو.
    27. محمدجواد نوروزی (1388) فلسفه سیاسی اسلام. تهران، ناشر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    28. فخر رازی، محمد بن عمر (ش 1420/ 1999 م) التفسیر‌الکبیر (مفاتیح‌الغیب) ج 2، بیروت، دار احیا التراث العربی.
    29. فراهیدی، خلیل بن احمد (1408 ق) العین، انتشارات موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت.
    30. فردوسی، جواد (1396). منطق جدید. شیراز: انتشارات باران.
    31. فضل ابن حسن، طبرسی (1408) مجمع‌البیان، مصحح هاشم رسولی، فضل‌الله یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفه.
    32. فلاطوری، عبد الجواد (1385) شرح فلسفه اسلامی، تهران، مرکز.
    33. قطب، سید (1367) فی ظلال‌القرآن، ج 4 بیروت: دار الشروق.
    34. کاظمی، فتح علی (1401) تحلیل منطقی استدلالات. تبریز: انتشارات آذربایجان.
    35. کلینی، محمد بن یعقوب (1399) اصول کافی، مترجم عباس به نژاد، ج 1 و 2، تهران، انتشارات آرایه.
    36. کلینی، محمد بن یعقوب (1363 ش) الکافی، مصحح علی‌اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
    37. گنابادی، محمد سلطان (1408 ق) بیان السعادة فی مقامات العباده، ترجمه: رضا خانی و حشمت‌الله ریاضی، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام‌نور، تهران.
    38. لاهیجی، بهاءالدین محمد (1358) تفسیر لاهیجی، تصحیح:‌ جلال‌الدین حسینی ارموی، موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت (ع).
    39. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403 ه. 1983 م) بحار الأنوار، ج 25، 26، 36، مصحح علی‌اکبر غفاری و همکاران، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    40. محمدحسین فاریاب (1391) «خلافت انسان در قرآن»، معرفت، شماره 173، ص 107 ـ 124.
    41. محمدی خراسانی، علی (1397) شرح منطق مظفر، ناشر دیجیتالی، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان، اصفهان.
    42. مصطفوی، حسن (1360) التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب
    43. مصطفوی، حسن (1380) تفسیر روشن، چاپ اول، تهران، مرکز نشر کتاب.
    44. مطهری، مرتضی (1369) انسان کامل، تهران: انتشارات صدرا.
    45. مطهری، مرتضی (1395) آشنایی با قرآن، تهران، مجموعه ‌آثار استاد شهید مطهری.
    46. مغنیه، محمدجواد (1424 ق) تفسیر کاشف، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
    47. مکارم شیرازی، ناصر (1399) تفسیر نمونه، ج 2، 3، 4، قم، دارالکتب اسلامیه.
    48. مهدوی، سعید (1397). تحلیل مفاهیم فلسفی. مشهد: نشر علم.

  • تاریخ دریافت 21 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 12 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1403
  • تاریخ اولین انتشار 12 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403