اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

مطالعۀ تحلیلی گزارش‌های عرضۀ کتب حدیثی بر اهل بیت (ع) و نقش آن در نظام اعتبارسنجی حدیث نزد قدما

نوع مقاله : علمی مروری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
از امتیازات حدیث شیعه که ریشه در مبانی کلامی دارد، امتداد دورۀ حضور معصوم پس از پیامبر (ص) و نگارش مستمر حدیث در این دوره است. آثار فراوانی در این دوره با ترغیب و نظارت کلان امامان (ع) در قالب‏های مختلف نگاشته شد که جایگاه محوری را در نظام اعتبارسنجی قدما به خود اختصاص داد؛ زیرا صحّت حدیث نزد آنان تابع «نظامِ قرائن» بود و عمده‏ی این قرائن بر محوریت «منبع مکتوب» سازمان یافته بود. بر اساس گزارش شیخ بهایی مشرق الشمسین یکی از قرائنِ اعتبارِ منبع نزد قدما «عرضۀ‏ کتاب بر امام و تایید آن» است. پژوهش حاضر با روش مطالعۀ تحلیلی و با هدف تبیین مبنای صحت احادیث نزد قدما به بررسی روایات عرضۀ کتب حدیثی بر امامان (ع) پرداخته است. از جمله نتایج این پژوهش اینکه عرضه کتاب بر امام به دو شکل تفصیلی و اجمالی به عنوان یکی از راه‏های ارزشیابی کتب نزد قدما بوده است و با توجه به گستره تاریخی عرضه و تنوع کتابها می‏توان آن را به عنوان یک سنت نزد آنان تلقی کرد. اما مشکلاتی چون تعدد و پراکندگی نسخه‏ها در بلاد اسلامی، فقدان بسیاری از کتب عرضه شده و میزان تأیید یا رد ائمه(ع)، استفاده از این معیار را برای متأخرین با چالش مواجه می سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analytical study of the reports of the supply of hadith books to the Ahl al-Bayt (AS) and its role in the hadith validation system among the ancients.

نویسندگان English

Mehdi Safarzadeh 1
Mohammad Ali Tajari 2
1 PhD student of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

One of the distinguishing features of Shia hadith, rooted in theological foundations, is the extension of the presence of the Infallibles (AS) after the Prophet (PBUH) and the continuous writing of hadith during this period. Numerous works were written under the encouragement and overarching supervision of the Imams (AS) in various formats, which played a central role in the validation system of early scholars. For them, the authenticity of hadith was dependent on a "system of indications," with the majority of these indications being centered around "written sources." According to Shaykh Bahāʾī in Mashriq al-Shamsayn, one of the indications of the credibility of a source for early scholars was the "presentation of the book to the Imam and its approval." This study, using an analytical method and aiming to elucidate the basis of hadith authenticity for early scholars, examines the narrations regarding the presentation of hadith books to the Imams (AS). One of the findings of this research is that the presentation of a book to the Imam, whether in a detailed or summarized form, was considered a method of book evaluation by early scholars. Given the historical breadth and diversity of books, this can be considered a tradition among them. However, challenges such as the multiplicity and dispersion of manuscripts in Islamic lands, the loss of many presented books, and the degree of approval or rejection by the Imams (AS) make the use of this criterion challenging for later scholars.
 

کلیدواژه‌ها English

Presentation of the hadith
presentation of the book on the imam
narrations of the presentation of the book
validity of the written source
validation of the hadith
criticism of the hadith
advanced Imami hadiths
list analysis
  1. آقـابزرگ تهرانی، محمدمحسن (١٤٠٣ق ). الذریعـة إلی‌ تصانیف‌ الشـیعة، چاپ سوم، بـیروت: دار الأضـواء.
  2. ابن‌الفرضی، عبد الله‌بن‌محمد الأزدی (1408ق). تاریخ علماء الأندلس، تحقیق السید عزت العطار الحسینی، الطبعة الثانیة،  القاهرة: مکتبة الخانجی.
  3. ابن‌حجر العسلانی، أحمدبن‌علی (1427ق). نخبة الفکر فی مصطلح أهل الأثر، تحقیق عبدالحمیدبن‌صالح‌بن‌قاسم آل‌أعوج سبر، لبنان: دار ابن‌حزم.
  4. ابن‌حداد، سعیدبن‌محمد (1395ق). کتاب الأفعال، قاهره: مؤسسة دار الشعب للصحافة والطباعة والنشر.
  5. ابن‌غضائری، احمدبن‌حسین (١٣٨٠ش ). رجال‌ ابن‌ غضـائری‌، تحقیـق : سـید محمدرضـا حسینی جلالی، قم: دار الحدیث.
  6. ابن‌قوطیة (بی‌تا). کتاب الأفعال، القاهرة : مکتبة الخانجی.
  7. اردبیلی محمدبن‌علی(1403ق). جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد، بیروت: دار الأضواء.
  8. بابایی آریا، علی و فخلعی، محمد تقی(1385). در جستجوی سلیم‌بن‌قیس هلالی، مطالعات اسلامی، شماره 72، صص13-74.
  9. باقری، حمید (1393). «منبع معتبر» و نشانه‌های آن نزد محدّثان مُتقدّم امامی: نگاهی به جایگاه «منبع مکتوب» در حدیث‌پژوهی قُدما، پژوهش‌های قرآن و حدیث, 47(1)، صص1-26.
  10. باقری، حمید (1394). حسن‌بن‌عباس‌بن‌حریش و کتاب إنا أنزلناه فی لیلة القدر وی؛ بررسی نمونۀ کتابی عرضه شده بر امام، حدیث‌ پژوهی، 7(1)، صص 133 – 166.
  11. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد (1423ق)، الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة، بیروت: دار المصطفی (ص) لاحیاء التراث.
  12. برقی، ابوجعفر (1430ق)، رجال البرقی، قم: موسسه امام صادق.
  13. بهایی عاملی، محمدبن‌حسـین (1398ق)، مشـرق الشمسـین و إکسـیر‌ السـعادتین ، قـم: مکتبـة بصیرتی‌ .
  14. بهبودی، محمدباقر (1362ش)، معرفة الحدیث و تاریخ نشره و تدوینه و ثقافته عند الشیعة الإمامیه، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  15. بهسودی، محمد سرور (١٤١٦هـ). مصباح الأصول(تقریرات السید الخوئی)، چاپ پنجم، قم: مکتبه الداوری.
  16. پاک‌دامن، محمدحسن (1388ش). «کافی»، وافی دین: بررسی عرضۀ «الکافی»بر امام عصر(عج) و جملۀ «الکافی کاف لشیعتنا»، مجموعه مقالات فارسی کنگره بین المللی ثقة الاسلام کلینی، ج2، صص 159- 192.
  17. جدیدی‌نژاد‌، محمدرضا (١٣٨٠ش ). معجم مصطلحات الرجال والدرایة، قم: دارالحدیث.
  18. حر عاملی، محمدبن‌حسن (١٤١٤ق ). تفصیل وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسۀ آل البیت علـیهم‌السـلام لإحیاء التراث.
  19. حرانی، حسن‌بن‌علی (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیهم، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، مؤسسة النشر الإسلامی.
  20. حلی، حسن‌بن‌یوسف (1402ق). رجال العلامة الحلی، قم: الشریف الرضی.
  21. حلّی، سیدبن‌طاوس (1406ق). فلاح السائل و نجاح المسائل‌، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.‌
  22. خطیب بغدادی، أحمدبن‌علی‌بن‌ثابت (1974م). تقیید العلم، تحقیق یوسف العش، الطبعة الثانیة، قاهرة: دار إحیاء السنة النبویة.
  23. خویی‌، سید‌ ابوالقاسم (١٤١٣ق ). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، چاپ پنجم، بی‌جا: بی‌نا.
  24. رحـمتی، مـحمدکـاظم (١٣٨٥ش). بازیـابی متـون کهـن امـامی در آثـار شـیخ صـدوق‌ ، ‌ حدیث‌ انـدیشه ، دوره جدید، 1(1).
  25. رحـمتی، مـحمد کـاظم (١٣٩١ش ). عبیدلله‌بن‌ابی‌رافع و کتاب السنن و الأحکـام و القضـایا، حدیث پژوهی، 4(1)، صص105-130.
  26. سلیم‌بن‌قیس‌ الهلالی (1405ق)، کتاب سلیم‌بن‌قیس الهلالی، به کوشش محمدباقر انصاری، قم: الهادی.
  27. صدوق ، محمدبن‌علی‌بن‌بابویه قمی (١٤29ق). من لا یحضره الفقیه ، تحقیق: علی‌اکبر‌ غفـاری‌، چاپ دوم، قـم: جماعة المدرّسین فی الحوزة العلمیة، مؤسسة النشر الإسلامی.
  28. طوسی، محمدبن‌حسن (١٤٠٤ق ). إختیار‌ معرفة الرجال‌ ، تـحقیق : ســید مهـدی رجـایی، قم: مؤسسۀ آل البیت‌ .
  29. طوسی، محمدبن‌حسن (١٣٦٤ش ). تهذیب الأحکام فـی‌ شـرح‌ المـقنعـة، تـحقیـق‌: ســید‌ حسـن‌ موسوی خرسان، چـاپ‌ سـوم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  30. طوسی، محمدبن‌حسن (1411ق). الغیبة، قم : مؤسسه معارف اسلامی.
  31. طوسی، محمدبن‌حسن (١٤٢٠ق ). فهرست‌ کتب‌ الشـیعه و أصـولهم ، تحقیـق: سـید عبـدالعزیز طـباطبائی‌، قـم: مکتبۀ المحقق الطباطبائی‌.
  32. ابن‌الصلاح؛ عثمان‌بن‌عبد‌الرحمن (1419ق).مقدمة ابن‌الصلاح و محاسن الاصطلاح، تحقیق عائشة بنت الشاطی، قاهرة: دار المعارف
  33. عاملی، حسن‌بن‌زین‌الدین (٤٠٣ ق). منتقی الجمان فی الأحادیث الصحاح و الحسان، تحقیق علی‌اکبر غفاری، چاپ اول، قم: جامعة مدرسین.
  34. فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب (۱۴۱۵ ق) القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  35. فیض کاشانی‌، محمد‌محسن‌ (١٤٠٦ق ). الوافی، اصفهان: مـکتبة الإمـام امیرالمؤمنین‌ علی‌ (علیه‌ السلام).
  36. ‌قلیچ، رسول (۱۳۹۰ش). بررسی دیدگاه عالمان شیعه درباره کتاب سلیم بن قیس با تأکید بر نقد دیدگاه‌های معاصر (پایان‌نامه ارشد)، مشهد: دانشگاه ادیان و مذاهب.
  37. کـلینی، مـحمدبـن‌یعـقوب (١٣٨٨ق ). الکافی، تحقیق عـلی‌اکـبر غفاری، چاپ سوم، تهران: دار الکتـب الإسلامیة.
  38. مجلسی، محمدباقر (١٤٠٣ق )، بحار الأنـوار الجـامعة لدرر أخـبـار الأئمــة الأطـهـار، چاپ دوم، بـیـروت: مؤسسۀ الوفاء.
  39. مجلسی، محمدباقر (1404ق )، مرآة العقولفی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیّة.
  40. مجلسی، محمدتقی (١٤٠٦ق ). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، چـاپ دوم، تحقیق : سید حسین موسوی و علی پناه اشـتهاردی، قـم : بنیـاد‌ فرهنـگ‌ اسـلامی حـاج مـحمدحسین کوشانپور.
  41. مجلسی، محمدتقی (۱۴۱۴ق.) ، لوامع صاحبقرانی ( مشهور به شرح فقیه)، قم: اسماعیلیان.
  42. مسعودی، عبدالهادی (١٣٧٦ش ). عرضه حدیث بر امامان‌ (علیهم‌ السلام ): قسـمت اول، ‌ علوم‌ حدیث ، ش ٦.
  43. مسعودی، عبدالهادی (١٣٧٧ش ). عـرضه حــدیث بـر امامـان (علـیهم السـلام ): قسـمت دوم، علوم حدیث ، ش ٩.
  44. معارف، مجید و رشیدی، امیر(1391ش). بررسی اصالت کتاب عبیدالله‌بن‌علی حلبی، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، 18(51)، صص8-24.
  45. مفید، عباس (1398ش)، بررسی ابهاماتی پیرامون اصالت کتاب عبیدالله‌بن‌علی حلبی، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن وحدیث (سفینه)، 16(62)، ص 134-164.
  46. منتظری، حسینعلی (1416ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة والمسافر، قم: مکتب آیة الله العظمى المنتظری.
  47. میرداماد، محمدبـاقر‌بـن‌مـحمـد (١٤٢٢ق ). الرواشــح السـماویة فی شَرحِ الاَحادیثِ الامامیّة، تحقیـق: غـلام‌حسـین قیصریه‌ها و نعمت‌‌الله‌ جلیلی‌، قم: دار الحدیث .
  48. نجاشی، أحمدبن‌علی (١٤٢٤ق ). فهرسـت أسـماء مصـنفی الشـیعۀ المشـتهر بـرجـال النجاشی‌، ‌‌تـحقیق‌ : سـید موسی شبیری زنجانی، چاپ هفتم، قم: جماعه المدرسین فی الحوزة العلمیة قم، موسسة النشر الاسلامی.
  49. همدانی، رضا (1422ق). مصباح الفقیه، قم: المؤسّسة الجعفریّة لإحیاء التراث.

  • تاریخ دریافت 15 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 31 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 04 شهریور 1403
  • تاریخ اولین انتشار 04 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار 04 شهریور 1403