اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر

واگرایی مطالعات تفسیری معاصر از غایات انسان‌مدار قرآن کریم

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده
گروه علوم و معارف قرآن دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
تأثیرپذیری مطالعات تفسیری معاصر مسلمانان از تحقیقات متأخر مستشرقان که براساس دستاوردهای علوم انسانی معاصر غرب و با قیاس به روش‌های مطالعات مدرن کتاب مقدس صورت پذیرفته بایستی با غایات قرآن کریم تراز شود. پژوهش حاضر با ریز شدن در متدهای مدرن تفسیری نشان می‌دهد که بسنده کردن به تفسیر آفاقی که محصول نهایی تفسیر مدرن است با هدف متکلم و مخاطب این کلام تطابق ندارد؛ با صَرف توان فهمنده در عناصر تاریخی و ادبی و ...، مقابل تجلی الهی از دریچه کلام مقدس حجاب می‌شود؛ آیات الهی را به عبارات ادبی تنزل می‌دهد؛ مراد الهی را تا حد فهم معاصران قرآن به زیر می‌کشد؛ به ذوبطون بودن قرآن و هم‌صنف نبودن آیات و اقتضائات تفسیری هر صنف و ذومراتب بودن فهم‌ها و لزوم رجوع به منابع معتبرِ فهم، بی‌توجه است؛ از فرآیندهای تفکر و تطبیق و از همه مهمتر تأویل قاصر است و با محدود کردن فهمنده به سطح متن او را از مزایای عرفانی و ایمانی آن محروم می‌کند فلذا متدهای جدید تفسیر متون مقدس آن‌وقت برای باورمندان به قرآن‌کریم در فهم قرآن سودمند است که اولاً تحت نظارت قرآن‌پژوهان مسلمان طراحی‌شود تا اهداف، نقش و جایگاه این کتاب در آن ملحوظ باشد و ثانیاً بعد از این گام ابتدایی، توجه اصلی بایست معطوف به مراتب بعدی باشد که با سیر انفسی و تطبیق و تأویل آیات آغاز می‌شود تا شخص در جهان متناظر آن یعنی درون خویش گام‌زند و به مواجهه مطلوب نهایی با متن مقدس یعنی شریک‌الاذواق نبی شدن و مشارکت در بازآزمایی تجربه خطاب، نائل‌آید.

تازه های تحقیق

  • بازنگری در تفسیر متون مقدس در مسیحیت که از نتایج شکاکیت مدرن در جهت آزادسازی متن مقدس از سنت فهم بود، منجر به تبدیل ­شدن فرآیند فهم کتاب مقدس از یک کُنش الهیاتی به یک رفتار علمی شد. با راه­یابی دغدغه‌ها و توصیه‌های تفسیر مدرن کتاب مقدس به عرصه تفسیر قرآن و با ظهور جریان هرمنوتیک مدرن و به چالش کشیده شدن قدسیّتِ اصلِ متن در حوزه تفسیر اسلامی نواندیشان به متن قرآن به‌مثابه یک متن بشری نگریستند.
  • از آنجا که اصل حرکت اصلاح و بازسازی سنت تفسیری ریشه­های صحیحی دارد و اقتضای مواجهه آن با مختصات دوره مدرن است، مسلمانان بایست خود برای گذار از این سنت به تفسیر جدید پیش­قدم باشند. لذا تأمل در تحولات تفسیرپژوهی و آثار مثبت و منفی آن می­تواند به تراز و تعدیل شدن حرکت­های اصلاحی در حوزه تفسیر بینجامد.
  • برآمد تفسیرپژوهی مستشرقان در سده اخیر و اندکی پیش از آن، حکم به بی‌اعتباری سنت تفسیری مسلمانان، احتمال مخدوع بودن آن و نابرخورداری از متدعلمی بود. پیشنهاد شد تفسیر اسلامی نیز در سایه داده­های علمی جدید بازسازی شود. لذا می­بایست با الگوریتم‌های علمی روش‌مند شود.
  • طراحی و پیاده­سازی الگوریتم­های علمی برای تفسیر قرآن توسط محققان غیرمسلمان، هرچند می­تواند از جهاتی روشنگر و افق­گشا باشد اما به دلیل آنکه نقص طبیعی بیرونی­گری دارد یعنی توسط کسانی انجام شده که در دامان این دین نبالیده­اند و لذا به‌طور طبیعی فاقد معرفت و همدلی لازم برای فهم دقیق هستند، حتی در مرحله تفسیر آفاقی هم، همواره توفیق علمی ندارد. تفسیر قرآن به‌مثابه یک متن با الگوریتم‌های علمی مشروط بر آنکه توسط باورمندان طراحی و نظارت شود، هرچند در استخراج پیام سطحی و اولیه متن می­تواند موفقیت­آمیز باشد، اما فقط گام اول را به‌سوی هدف متن برمی‌دارد. این گام علمی با نگاه سرد آفاقی در نهایت فهمنده را از جهان اول متن عبور می­دهد و به آستان جهان دوم که حامل غایت اصلی متن وحیانی است، می­رساند.
  • هدف قرآن ترسیم مسیر تعالی نهادِ مخاطب- از کلی انسان، فرد با عنوان نبی، امام، قائد، عالم، متعلم، پدر، مادر، فرزند؛ جمع با عناوین خانواده، جامعه، امت، حکومت - با طی مدارج ابتغاءَ وجه الله، از طریق بیان حقایق تکوینی (واقعیات جهان و سنت‌ها)، تبیین بایسته‌های فکری و عملی (از بیان ارزش‌ها و هنجارها تا برنامه‌ها و احکام و آیین‌ها و مناسک) است.
  • با ریز شدن در متدهای مدرن تفسیری و نیز تعمق در تراث تفسیرپژوهانه با رویکرد سلوکی به تفصیل آشکار شد که بسنده کردن به تفسیر آفاقی که محصول نهایی تفسیر مدرن است، با هدف متکلم و مخاطب این کلام تطابق ندارد؛ با صَرف توان فهمنده در عناصر تاریخی و ادبی و ...، مقابل تجلی الهی از دریچه کلام مقدس حجاب می­شود؛ آیات الهی را به عبارات ادبی تنزل می­دهد؛ مراد الهی را تا حد فهم مخاطبان عصر نزول به زیر می­کشد؛ به ذوبطون بودن قرآن و هم صنف نبودن آیات و اقتضائات تفسیری هر صنف و ذو مراتب بودن فهم فهمندگان و لزوم توجه به منابع فهم - یعنی معصومان علیهم‌السلام و ادعیه مأثوره و ...- بی‌توجه است؛ از فرآیندهای تفکر و تطبیق و از همه مهمتر تأویل قاصر است و با محدود کردن فهمنده به سطح متن او را از مزایای عرفانی و ایمانی آن محروم می‌کند و در حد سیر آفاقی توقف می­دهد. درحالی­که از نظر باورمندان همه این‌ها در نهایت برای عبور از جهان اول متن سودمند است و با کشف مقاصد آیات نهایتاً شخص به آستانه جهان دوم می­رسد که باید سیر انفسی آغاز کند و در جهان متن زیستی دیگر بیاغازد و در جهان متناظر آن یعنی درون خویش گام زند و به مواجهه مطلوب نهایی با متن مقدس نایل شود که همانا شریک الاذواق نبی شدن و مشارکت در بازآزمایی تجربه خطاب است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Divergence of Contemporary Interpretive Studies of the Humanistic Goals of the Holy Quran

نویسنده English

Zahra Akhavan Sarraf
Department of education and quranic sciences University of Religions and Denominations
چکیده English

The contemporary Muslim interpretive studies are being influenced by late Orientalist studies that are based on the achievements of the contemporary Western humanities and is formed in an analogy with modern Bible study methods thus must be aligned with the goals of the Holy Qur'an. Delving on modern methods of interpretation, this article shows that being satisfied with cosmic interpretation [afaqi, or interpretation of the horizons]- which is the final product of modern interpretation - does not correspond to the aim of the speaker of the Qur’an and the addressee of these words; spending the energy of the understander in historical and literary elements, and etc., this approach veils the divine manifestation through the lens of the Holy Word; reduces the Divine verses to literary expressions; reduces the Divine intention to the understanding of the contemporaries of the Qur'an; is inattentive to the fact that the Qur'an has some hidden meanings and the Qur’anic verses are of different categories and each category has its own interpretive requirements, and there are different levels of understandings and it is necessary to refer to the reliable sources of understanding; is incapable of the processes of thinking and adapting to cases and most importantly, of presenting an esoteric interpretation (ta’vil) and deprives the understander of the book from its mystical and faith benefits by limiting him/her to the surface of the text. Therefore, the new methods of interpreting the Holy texts can be useful for Qur’an believers in understanding the text, only when they are designed under the supervision of Muslim Qur'anic scholars, in the first place, so that the aims, role and position of this book are taken into account.
 

کلیدواژه‌ها English

interpretive tradition
modern interpretation
orientalists
scientific method
cosmic interpretation [afaqi
or interpretation of the horizons]
journey within one’s soul (seire anfosi)
  1. قرآن کریم.

    1. خمینی، روح‌الله.(1394). آداب‌الصلوة، چاپ بیستم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    2. خمینی، روح‌الله.(بی‌تا). تعلیقات علی شرح فصوص‌الحکم و مصباح‌الانس، چاپ اول، قم: پاسدار اسلام.
    3. خمینی، روح‌الله.(1384). تفسیر سوره حمد، چاپ نهم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    4. خمینی، روح‌الله.(1395). شرح دعای سحر، چاپ هفتم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    5. خمینی، روح‌الله.(1378). صحیفه امام، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    6. خمینی، روح‌الله.(1391). قرآن کتاب هدایت ازدیدگاه امام‌خمینی (س). چاپ هشتم، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    7. خمینی، روح‌الله.(1371). شرح چهل حدیث، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
    8. خمینی، روح‌الله.(2015). القرآن فی‌کلام الامام‌الخمینی. ترجمه مرکز النون للتألیف و الترجمة، چاپ اول، بیروت: جمعیة المعارف الاسلامیة الثقافیة.
    9. ربین، اری.(1379). «دستان ابولهب و غزال کعبه: نگاهی به تفسیر سوره مسد»، ترجمه مرتضی کریمی‌نیا. ترجمان وحی، 25، 66-60.
    10. ربین، اری.(1388). «رسول پوشانیده (تفسیر کلمات مزمل و مدثر)»، ترجمه مرتضی کریمی‌نیا. بینات، 27، 16-28.
    11. الخولی، امین.(1961). مناهج‌تجدید فی‌النحو و‌البلاغة و‌التفسیر والأ‌دب، چاپ اول، بی‌جا: دارالمعرفة.
    12. شعیری، محمدبن محمد. (بی‌تا). جامع‌الاخبار، چاپ اول، نجف: مطبعة حیدریة.
    13. صفار، محمدبن حسن. (1404). بصائر‌الدرجات فی‌فضائل آل‌محمد صلی‌الله‌علیهم، چاپ دوم، قم: مکتبة آیةالله المرعشی‌النجفی.
    14. طه حسین. (1974). المجموعة الکاملة لمؤلفات الدکتور طه‌حسین(فی‌الصیف)، چاپ دوم، دارالکتاب.
    15. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی. (1388). مجموعه مقالات همایش اندیشه‌های قرآنی امام‌خمینی(س)، چاپ اول، تهران: عروج.
    16. نراقی، آرش. (1390). حدیث حاضر و غایب: مقالاتی در باب الهیات غیبت، چاپ اول، تهران: نگاه معاصر.
    17. وبر، ماکس. (1394). دین قدرت جامعه، چاپ ششم، احمد تدین، هرمس.
    18. ویلانت، رتراود. (1383). «جریان شناسی تفاسیر قرآن در دوره معاصر»، ترجمه مهرداد عباسی، آینه پژوهش، 86، 130-145.
    19. Buber, Martin .(1999) .Eclipse of God, Humanity Books. Ch. V ” Religion and Modern Thinking”, pp. 65-92.
    20. Carra de Vaux, Barron. (1913-1936) . “Tafsīr”, in: Encyclopaedia of Islam, Brill.
    21. Hayes, John H . Holladay, Carl R.)1987 (. Biblical Exegesis: A Beginner’s Handbook.
    22. Neuwirth, Angelika. (2009). Qur'anic Readings of the Pslams. In The Qurʾān in Context: Historical and Literary Investigations Into the Qurʾānic Milieu, 733-777. Brill.
    23. Rubin, Uri .(2007). The Hands of Abu Lahab and the Gazalle of the Kaba , in Jerusalem Studies in Arabic and Islam 33.
    24. Rubin, Uri . (1993). The shrouded messenger: on the interpretation of al Mazzammil and al-Muddaththir in Jerusalem Studies in Arabic and Islam 16.

  • تاریخ دریافت 07 شهریور 1401
  • تاریخ پذیرش 19 اردیبهشت 1403
  • تاریخ اولین انتشار 19 اردیبهشت 1403
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1402